شماره 123- بروزرسانی: چهارشنبه 9/8/1386                             بازگشت به صفحه اصلی

حاشيه نشيني مقدمه آسيب هاي اجتماعي 

اميرحسين بشارتي

هرگاه سخن از مقوله حاشيه نشيني به ميان مي آيد نبايد آسيب هاي اجتماعي مرتبط با اين مساله را نيز از نگاه تيزبينانه خود دور نگه داشت. حاشيه نشيني مقدمه يي بر آسيب هاي اجتماعي است. در مباحث مرتبط با جامعه شناسي شهري، حاشيه نشيني به آن سنخ از زيست شهري اطلاق مي شود، که در حومه شهرها، تعدادي خانوار بدمسکن، يک مرکز جمعيتي يا شهرک مانندي را به وجود آورند. در ايران بعد از وقوع اصلاحات ارضي، اين پديده رخ عيان کرد.

 در يک بررسي گسترده که در سال 1351 در موسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران صورت گرفت مشخص شد 91 درصد از سرپرستان خانواده هاي حاشيه نشين در تهران روستايي بوده اند، 72 درصد آنان قبلاً دهقان محسوب مي شدند و 59 درصد خرده مالک بوده اند. همچنين يافته هاي پژوهشي مشابه در سال 1345 نشان داد 62 درصد از حاشيه نشينان تهران کارگر ساده، 12 درصد کارگر نيمه ماهر و 14 درصد کارگر ماهر بوده اند. اين موارد تا حدودي نشانگر ابعاد حاشيه نشيني در ايران پيش از انقلاب بود، در آن سال ها به دليل اصلاحات ارضي و همچنين عدم کارايي اقتصاد کشاورزي روستاها، موج مهاجرت هاي گسترده به شهرهاي بزرگ رخ داد که به نمود يافتن زيست حاشيه وي منجر شد. اما اين روند در ايران پس از انقلاب نيز با گستردگي بيشتري ادامه يافت، موج مهاجرت و در کنار آن رشد بي وقفه جمعيت نيز به مثابه علتي ثانويه که باعث رقابت شديد براي تسلط بر امکانات شهري شد موجب شد حاشيه نشيني در قامت يک معضل ملي رخ بنماياند. براساس مطالعات جامعه شناختي، 67 شهر کوچک و بزرگ کشور در 16 استان در سال 1380 (بدون احتساب تهران، آذربايجان شرقي و مرکزي) با پديده حاشيه نشيني مواجه هستند، در اين محدوده ها که بيش از دو ميليون نفر ساکن هستند، تراکم جمعيت مناطق حاشيه نشين به طور متوسط حدود 200 نفر در هکتار است. (افتخاري راد، 80) همچنين مطابق برآوردهايي که در پژوهش حاشيه نشيني در ايران توسط مرکز مطالعات و تحقيقات معماري و شهرسازي ايران صورت پذيرفت، جمعيت حاشيه نشين در 10 شهر بزرگ ايران نظير تهران، مشهد، شيراز، اهواز حدود 5/3 ميليون نفر تخمين زده شد که اکنون قطعاً بسيار بيشتر از اين رقم است.

روند برابر شدن شهر و حاشيه آن در ايران

موردي که از لحاظ جامعه شناختي و اصول شهرسازي فوق العاده حائز اهميت است روند همسان شدن کميت و کيفيت شهرهاي ايران با حاشيه هاي خود است، چه آن که با استمرار روند فعلي تا چند سال آينده جمعيت حاشيه هاي هر کلانشهر اختلاف اندکي با جمعيت کلانشهرها پيدا نمي کند. هم اکنون 34 درصد از جمعيت حاشيه نشين کل کشور در حاشيه کلانشهرها استقرار يافته اند که روز به روز بر تعداد آنها اضافه مي شود، عدم پويايي مديريت شهري در کلانشهرهاي ايران نيز مزيد بر علت شده تا حاشيه شهرها همانند متن شهر ارتقاي عمراني پيدا نکند. به همين دليل هم اکنون از لحاظ عمراني بعضي از نقاط کلانشهرها هيچ فرقي با حاشيه خود ندارند و از لحاظ جمعيتي نيز افزايش روزافزون جمعيت حاشيه نشين باعث مي شود که در آينده يي نه چندان دور حاشيه و متن از هر لحاظ برابر شوند،

تبعات حاشيه نشيني و معضلات ملي

حاشيه نشيني در ايران براساس دلايل بيشماري اکنون يک معضل ملي محسوب مي شود که با ادامه روند فعلي بي شک به يک فاجعه ملي منجر خواهد شد. ابعاد معضلاتي که حاشيه نشيني باعث نشو و نماي آنها شده است، بسيار فراتر از عدم هماهنگي در بافت فيزيکي شهرها است. حاشيه نشينان که اغلب متشکل از مهاجران روستايي هستند که از روستا به شهر روي آورده اند عمدتاًً حامل خصلت هاي اجتماعي هستند که با خصايص جامعه شهري سنخيتي ندارد. آسيب هاي اجتماعي و سهم بالايي از وقوع جرم و جرائم در کشور به حاشيه نشينان اختصاص يافته است، به دليل عدم تطابق هنجاري و نائل نشدن به يک شناخت جامع از حاشيه نشينان و همچنين سطح نازل معيشت اقتصادي اين طبقه، يک نوع انحرافات نهادينه شده در کنش بسياري از آنها به چشم مي خورد، قاچاق مواد مخدر و جنايت هاي مبتني بر هيچ انگاري ارزش هاي جامعه از موارد قابل ذکر هستند.

رواج مشاغل کاذب و غير رسمي

فقر مفرط اقتصادي و همچنين عدم مهارت فني در ميان مهاجران حاشيه نشين ايران، مشاغلي را رواج داده که در متن زيست شهري به وضوح قابل رويت است، دستفروشي، قاچاق کالا، دلالي هاي کاذب امروز نه تنها در حاشيه شهر بلکه در متن شهرها نيز نمود تام دارد.

 گرفته از اعتماد

فرهنگ توسعه - 1385 - لطفا مقاله‌ها، نظرها و پیشنهادهای خود را به آدرس info@farhangetowsee.com بفرستید