شماره 166- بروزرسانی یکشنبه14/11/1386                             بازگشت به صفحه اصلی

بازخوانی طرح نپ

فریبرز رئیس دانا

 (4)

لنین در 13 نوامبر در سال 1922، در کنگره چهارم کمیتنرن، خطابه‌ای تاریخی ایراد کرد که کم‌تر طرف توجه رسمی شوروی قرار گرفت، مگر در عصر قدرت استالین از روی عمد با تکیه بر برخی بخش‌های آن که به هرحال کلیت سخنرانی را برهم می‌زد. در این سخنرانی که لنین مورد پرشورترین استقبال‌های شرکت کنندگان قرار گرفت وی به موضوع "پنج ساله انقلاب روس و دورنمای انقلاب جهانی پرداخت". لنین با صراحت فوق‌العاده در این سخنرانی، ضرورت‌های اتخاذ سیاست‌های اقتصادی 1921-1917، اشتباه‌ها تندروی‌ها، زیاده بها دادن به ماشین دستی و انتقال تکالیف و وظایف به دوش آن و سیاست سرمایه‌داری دولتی متمرکز را توضیح داد. او در عین حال که ضرورت‌هایی را که وی و سایر رهبران را به پیشنهادهای ویژه تمرکز سوق می‌داد می‌شکافت و نقش فشارهای سیاسی موجود و جنگ داخلی را طرح می‌کرد از اشتباه‌اندیشی، تند اندیشی و خامی و کم تجربگی سخن به میان آورد.

بیان او نه لحن و قصد فریب و اغوا و ایجاد محبوبیت بیشتر، که وی در آن زمان در اوج آن می‌زیست- که با برداشتی منطقی از اقتصاد روسیه آن زمان آمیخته است. وی در این سخنرانی هدف‌های اجتماعی شوروی را پس از جنگ‌های داخلی با توجه به خط‌مشی‌های اصلی اتخاذ شده برمی‌شمرد و افزود: «در ایام انقلاب پیوسته پیش می‌آید که دشمن گیج می‌شود و اگر در این لحظه بر وی هجوم آوریم می‌توانیم به آسانی غلبه کنیم. ولی این امر اهمیتی ندارد. زیرا خصم ما، اگر به اندازه کافی متانت داشته باشد، می‌تواند قبلا قوا و تجهیزات جمع‌آوری کند. در این صورت وی به آسانی می‌تواند ما را به هجوم تحریک کند و سپس برای سال‌های دراز به عقب بیندازد. به‌همین جهت است که من فکر می‌کنم در نظر گرفتن امکان عقب‌نشینی برایمان دارای اهمیت فراوان است.

پس از تاکید براین که ما حتا در سال‌ 1918 سرمایه‌دارای دولتی را به مثابه خط‌مشی عقب‌نشینی تلقی می‌کردیم، به ذکر نتایج سیاست اقتصادی نوین می‌پردازم. در تاریخ روسیه شوروی این برای نخستین بار و امیدوارم برای آخرین‌بار بود که توده‌های بزرگ دهقانان، نه آگاهانه بلکه به طور غریزی روحیه‌ای علیه ما داشتند. علتش این بود که ما در تعرض اقتصادی خود بسیار پیش رفتیم، اگر ما قادر نباشیم طوری عقب‌نشینی کنیم که به اجرای وظلیف آسان‌تری اکتفا ورزیم، آن‌گاه در معرض خطر نابودی قرار می‌گیریم.»

لنین پس از بیان بی‌ثباتی شدید نظام پولی، از سیاست‌های تثبیت‌گرانه و موفقیت‌های برجسته آن یاد می‌کند و آن را زمینه‌ای برای سیاست‌های عمومی اقتصادی می‌بیند. در مجموع او پس از طرح بحث پول و این تصمیم که اقتصادیات را به سمت تثبیت روبل سوق داده‌اند "و بازرگانی آزاد" را برقرار کرده‌اند. سه رشته اصلی تصمیم‌های اقتصادی را به شرح زیر بیان می‌دارد:

"عمده‌ترین هدف البته دهقانانند و در سال 1921 بدون شک ما با ناخرسندی بخش عظیم دهقانان روبرو بوده‌ایم..." پس از قحطی، اشاره می‌شود که لذا کاملا طبیعی بود که تمام کشورهای خارجه در آن هنگام فریاد می‌کردند. بفرمایید، ملاحظه کنید، این است نتایج اقتصاد سوسیالیستی" سپس اشاره می‌کنند: حال که ما سیاست اقتصادی نوین^* را به کار بسته‌ایم و به دهقانان آزادی بازرگانی داده‌ایم...

دهقانان در عرض یک سال نه تنها از عهده‌ی حل مشکل قحطی برآمدند بلکه آن قدر مالیات جنسی دادند که هم اکنون ما صدها میلیون پوت^** گندم، آن هم تقریبا بدون به کار بردن هیچ‌گونه وسیله اجباری، دریافت داشته‌ایم"

در زمینه‌ی بعدی، یعنی صنایع سبک، می‌افزاید:

"ما به‌ویژه باید در مورد صنایع، بین صنایع سنگین و سبک فرق بگذاریم... درباره صنایع سبک می‌توانم با آرامش خاطر بگویم که در این رشته رونق عمومی مشاهده می‌شود... در نتیجه می‌توان گفت که رونق عمومی صنایع سبک و به دنبال آن تا حد معینی بهبود وضع کارگران خواه در پتروگراد و خواه در مسکو به دست آمده است. در نواحی دیگر این امر به میزان کم‌تری مشاهده می‌شود زیرا در آن نواحی، صنایع سنگین تفوق دارند."

از گفته‌های بالا برمی‌آید که اولا سیاست صنعتی کردن با سیاست بهبود زندگی کارگران صنعتی از دیدگاه لنین همسازی داشته است. ثانیا می‌توان در کنار صنایع سنگین که در برخی از نواحی تفوق دارد، در برخی نواحی دیگر تفوق را برای صنایع سبک قایل شد.

در مورد صنایع سنگین در سخنرانی یاد شده چنین می‌آید:

"در این‌جا باید بگویم که هنوز وضع وخیم است. در سال‌های 22-1921 (یعنی سال شروع نپ، نگارنده) تا حدی تحول رخ داد. بدین ترتیب ما می‌توانیم امیدوار باشیم که وضع در آینده نزدیکی بهتر خواهد شد. ما تا حدودی برای این منظور وجوه لازم را گرد آورده‌ایم. در یک کشور سرمایه‌داری برای بهبود وضع صنایع سنگسن صدها میلیون وام لازم بود که بدون آن‌ها بهبود امکان نداشت. تاریخ اقتصادی کشورهای سرمایه‌داری روشن می‌کند که در کشورهای عقب مانده تنها وام‌های دراز مدت صد میلیونی برحسب دلار یا روبل طلا می‌توانست وسیله رشد صنایع سنگین قرار گیرد. ما فاقد چنین وام‌هایی بودیم و تا کنون نیز وامی دریافت نکرده‌ایم... اما هنوز فاقد یک امتیاز (خارجی) پر منفعت هستیم... وضع صنایع سنگین واقعا هم برای کشور عقب مانده‌ی ما مسئله بسیار دشواری است... بازرگانی ما به ما وجوهی می‌رساند که می‌توانیم آن را برای ارتقای صنایع سنگین مورد استفاده قرار دهیم. در حال حاضر صنایع سنگین ما هنوز در وضع بسیار وخیمی است. ولی من برآنم که ما زین پس قادریم چیزکی پس‌انداز کنیم. ما در آینده نیز چنین خواهیم کرد. گر چه این امر به طور متناسبی  به حساب شهروندان انجام می‌گیرد با این وصف ما باید صرفه‌جویی کنیم. ما اکنون می‌کوشیم بودجه دولتی خود را تقلیل دهیم و دستگاه دولتی را کوچک کنیم... ما باید تا آن‌جا که ممکن است صرفه‌جویی کنیم. در همه چیز... این کار برای آن باید بشود که ما می‌دانیم بدون نجات صنایع سنگین و بدون احیای آن قادر به ساختن هیچ‌گونه صنعتی نیستیم و بی آن اصولا به عنوان یک کشور مستقل نابود خواهیم شد. این را ما خوب می‌دانیم.

نجات روسیه تنها به دست آوردن محصول خوب از زمین‌های دهقانان نیست، این هنوز کم است، و نیز تنها بستگی به وضع خوب صنایع سبک که اشیاء مصرفی را در اختیار دهقانان می‌گذارد ندارد. این هنوز کم است. برای ما صنعت سنگین هم ضروری است. و برای آن که وضع این صنعت را بهبود ببخشیم سال‌های مدیدی کار لازم است.

صنایع سنگین به اعانه‌ی دولت احتیاج دارد. اگر نتوانیم وجوه لازم برای این کار را به دست آوریم دیگر به عنوان یک دولت متمدن چه رسد به دولتی سوسیالیستی- از بین رفته‌ایم... راست است که مبلغی که ما تاکنون به دست آورده‌ایم به زحمت از 20 میلیون روبل طلا متجاوز است، ولی به‌هرحال این مبلغ موجود است و فقط به ارتقا و صنعت سنگین اختصاص دارد."

از این بیان چه درسی می‌آموزیم؟ اول این‌که آن چه تاریخ اقتصادهای پیش‌رفته‌ی صنعتی آموخت، یعنی تمرکز و نیاز شدید به سرمایه برای رشد همگام صنایع سنگین در جهت رشد عمومی، در روسیه نمی‌توانست جز با یاری دولت انجام شود. به راستی، سرمایه‌داری روسیه آن گاه هم که وجود داشت، به‌رغم رشد، از بنای ساختمان صنعتی سنگین ناتوان می‌آمد. دوم این‌که کمک‌های دولت از طریق صرفه‌جویی و آن هم با سبک کردن بار دولت- و نه سنگین کردن آن و رخنه در همه‌ی منافذ- صورت می‌پذیرد. سوم این که صرفه‌جویی‌ها گاه حتا در زمینه‌ی خدمات اجتماعی چون آموزش به شرط آن‌که آن را از رشد و حرکت باز ندارد^***- برای احیای صنایع سنگین، در چارچوب ایجاد یک نظام اقتصادی مستقل (به مفهوم معقول آن) ضروری است. چهارم این که، صنایع سنگین در کنار صنایع مصرفی سبک و مورد مصرف عموم و در کنار فعالیت‌های توسعه‌ی کشاورزی و دهقانی (مثلا آموزش و ترویج که در طرح نپ اهمیت فراوان داشت) و نیز درکنار زیرسازی‌های اجتماعی و اقتصادی (که در آن هم در بحث‌های دیگر طرح نپ مطرح است) ضرورت می‌یابد، نه به تنهایی و در بالاترین اولویت، آن گونه که مورد نظر استالین و همساز با سیطره‌ی شخصیتی جاه‌طلبانه بود.

*- (NEP) New Eqnomic Polia

**- هر پوت معادل 16/38 کیلو گرم است.

***-  درباره‌ی این شرط به قسمت‌های مختلف همین سخنرانی و سخنرانی‌ها و یادداشت‌های لنین، پس از آن تاریخ مراجعه کنید.

بازخوانی طرح نپ (3)

بازخوانی طرح نپ (2)

بازخوانی طرح نپ (1)

فرهنگ توسعه - 1386 - لطفا مقاله‌ها، نظرها و پیشنهادهای خود را به آدرس info@farhangetowsee.com بفرستید