شماره 167- بروزرسانی سه شنبه16/11/1386                             بازگشت به صفحه اصلی

بازخوانی طرح نپ

فریبرز رئیس دانا

 (5)

5- زمینه‌های اقتصادی طرح نپ

آن سیاست‌های بنیادین اقتصادی، که بیش‌تر جذبه ابداعی داشت و به علت نفوذ شدید آرمان‌گرایی مایل به فراموش کردن دستاوردهای گذشته بشری و اجتماعی بود، در فوریه 1921 زیر فشار منطق واقعیت، ضربه شدیدی خورد.

اولین نشانه علنی تجدید نظر در سیاست سابق، در سخنرانی لنین در جلسه‌ عمومی شورای مسکو به تاریخ 28 فوریه 1921 ظاهر شد. در آن‌جا به دنبال اظهار نظر یکی از نمایندگان، این پیشنهاد، با تایید لنین، مورد رسیدگی قرار گرفت که «مالیات جنسی» (Prodnalog) می‌باید جایگزین سیاست ضبط «محصول مازاد» (Prodrazberstka) شود. دهقانان می‌باید بدانند که چه چیزی را باید تحویل دولت دهند. لنین در مرحله‌ی آغازین طرح نپ مانند بسیاری از موارد دیگر در زندگی سیاسی و فعالیت‌های انقلابی خود، نظر خویش را با دگرگونی اوضاع تغییر داد و اصلاح کرد. در واقع در این زمینه‌ها هیچ دستورالعمل کلاسیک مشخصی از سوی پایه‌گذاران سوسیالیسم، به ویژه مارکس و انگلس وجود نداشت.

تغییر جهت یاد شده به تجدید نظر در باره‌ی کل ساختمان اقتصادی کمونیسم جنگی انجامید. شورش دهقانان و به دنبال آن شورش ملوانان کرونشتات^* تردیدهای لنین و یارانش را در جلسات کنگره و هم حزب در مارس 1921 برطرف کرد. گرچه عملیات نظامی جهت درهم شکستن شورش ادامه می‌یافت، سیاست مالیات جنسی مواد غذایی به جای ضبط محصول مازاد توسط لنین مشخصا پیشنهاد و سپس فرمان اجرای آن صادر شد.

در 1920- 1921 سهمیه‌ی محصول تحویلی 423 میلیون پوت بود درحالی که مالیات جنسی غلات برای سال 1921- 1922 معادل 240 میلیون پوت تعیین شده بود. در مورد سیب‌زمینی اقلام فوق به ترتیب 110 و 60 بود و در مورد گوشت 25/4 و 6/5 پوت بود.

در سال 1924، درحالی که کار تثبیت ارزش پول با موفقیت پیش می‌رفت و به عبارت دیگر از نقش پول در شرایط نوین کمک گرفته می‌شد، مالیات پولی نیز جایگزین مالیات جنسی شده دهقانان مجاز بودند پس از پرداخت مالیات، محصولشان را چنان‌که خود به صلاح و صرفه تشخیص می‌دادند در بازار محلی به‌فروش برسانند.

 اما تشکیل یک بازار قوی در روسیه‌ی شوروی، که سرزمینی بود گسترده با پراکندگی جمعیت و مراکز جمعیتی متعدد مرکب از تعداد بسیار زیادی روستا، امکان‌پذیر نبود. به این ترتیب، برای اجرای سیاست جدید کشاورزی ناگزیر می‌باید تجارت نیز آزاد می‌شد، هر چند این بدبینی وجود داشت که آزادی تجارت ارتباط سریع با گاردهای سفید ایجاد و آن را حفظ می‌کند، با این حال شدت نیاز به مبادله‌ی آزاد موجب شد که تجارت به سرعت رشد کند و همه‌ی محدودیت‌ها را از پیش پای خود بردارد. تجار خصوصی رفته رفته اجازه یافته بودند که به انواع خرید و فروش از دهقانان، واحدهای دولتی، صنایع بخش خصوصی و غیره بپردازند. لنین خود در پاسخ یکی از نمایندگان کنگره که به وی گفته بود «ما که در زندان راه تجارت آزاد را یاد نگرفته‌ایم» اظهار داشت «ما در زندان راه جنگیدن و راه اداره دولت را نیز یاد نگرفتیم.» به عبارت دیگر منطق واقعیات محیطی به لنین می‌آموخت که در گام‌های اولیه طرح نپ پدیده‌ی تجارت آزاد را بپذیرد.

گرچه در آن سال‌ها، پافشاری قاطعانه‌ای بر سر حفظ قلل استراتژیک اقتصاد یعنی بانکداری، تجارت خارجی و صنایع کلیدی در دست دولت وجود داشت، این انتقاد اساسی نیز شکل می‌گرفت که کوشش جهت ملی کردن همگانی صنایع اشتباه‌آمیز بوده است. در 17 ماه مه 1921 فرمان ملی کردن همگانی صنایع کوچک لغو شد. در ژوئیه آن سال اشتغال آزاد در رشته صنایع دستی و نیز اجازه تاسیس واحدهای صنعتی که کارگران آن‌ها از 20 نفر متجاوز نباشد صادر شد. هم‌چنین فرمان اجاره واحدهای صنعتی تحت مالکیت «وسنخا» (شورای عالی اقتصاد ملی) بیرون آمد. تا اکتبر 1922 تعداد واحدهای اجاری به 5698 واحد افزایش یافت که میانگین تعداد کارگران هر یک از این‌ها 16 نفر بود. تعدادی واحد صنعتی (حد اقل 100 واحد، رقم دقیق بیش از این است ولی اعلام شده نیست) به صاحبان قبی آن‌ها بازگردانده شد. کلیه صاحبان سرمایه‌های خصوصی که براثر طرح نپ شروع به رشد کردند از آن پس به نپ من (Neoman) معروف شدند. اینان بعدها چنان‌که خواهیم دید تاثیرات مختلف و بحث‌انگیزی در اقتصاد ایفا کردند.

این نکته قابل توجه است که در سال‌های 1920 و 1921، یعنی سال‌های زمینه‌ای طرح نپ اقتصاد کشور بسیار ضعیف بود. مثلا در سال 1921 محصول غله تنها 3716 میلیون تن بود که 43 درصد میانگین تولید در دوره 1909-1913 را تشکیل می‌داد. میلیون‌ها نفر بر اثر قحطی جان خود را از دست داده بودند. در آن سال‌ها بحران مواد سوختی موجبات بسته شدن بسیاری از کارخانه‌های تحت اداره دولت را فراهم آورد. مردم در فقر و آزار بودندو تکنولوژی داخلی اجازه بهره‌برداری از منابع را نمی‌داد.

لنین آماده‌ی درک تمامی واقعیت و پذیرش هر اقدام مفیدی برای نجات اقتصاد و به کار انداختن چرخ‌های آن بود. او حتا به دعوت سرمایه‌گذاران خارجی راغب شد و در جواب این انتقاد که «ما سرمایه‌داران خودمان را بیرون نکرده‌ایم که خارجی‌ها را بیاوریم» اشاره کرد که این عمل برای ارتقای کارآمدی که توسط سرمایه‌داران روسی مقدور نیست لازم است. او معتقد بود که با اعطای اجازه‌ی بهره‌برداری از میدان‌های نفتی، منابع جنگلی و غیره به سرمایه‌داران خارجی، دولت شوروی می‌تواند مواد مورد نیاز خود را به دست آورد و بدین ترتیب اقتصاد از حالت فلج نجات می‌یابد. اما در این زمینه پیشرفت چندان نبود گر چه رهبری حتا به تبلیغ پیرامون نقش ویژه‌ی چند سرمایه‌دار خارجی خاص نیز دست زد، تنها 42 موافقتنامه‌ی اعطای امتیاز به تصویب رسید که از آن میان فقط 31 موافتنامه‌ی آن به اجرا درآمد. در سال 1928 مجموع 68 واحد واگذار شده فقط 0/6 درصد از تولید صنعتی کشور را در دست داشتند.

واقعیت این بود که در آن سال‌ها، مثلا به‌طور مشخص در سال 1923، بهره‌برداری‌های کشاورزی تقریبا فاقد ذخیره‌ی سرمایه و اضافه محصول برای فروش بودند. به این ترتیب با این که صنعت در ضعیف‌ترین موقعیت خود قرار داشت، با بحران مازاد تولید روبرو شد. موسسات صنعتی تعطیل می‌شدند و تعلیق و کاهش دستمزد و اعتصابات پی‌آمدهای بعدی آن بودند. در طرح نپ قیمت بسیاری از اقلام مورد نیاز روستاییان کاهش یافت و هم‌زمان با آن قیمت محصولات کشاورزی بالا برده شد. در سال 1925 به پیشنهاد کنگره‌ی چهاردهم حزب قانونی دایر بر گسترش حق استخدام کارگران کشاورزی، اجاره زمین از دولت و از دهقانان به تصویب رسید با این قانون دهقانان مرفه توانستند به مقادیری سود و ذخیره دست‌یابند. و دهقانان فقیر نیز به علت ایجاد کار از آن منتفع شدند.

بازخوانی طرح نپ (4)

بازخوانی طرح نپ (3)

بازخوانی طرح نپ (2)

بازخوانی طرح نپ (1)

فرهنگ توسعه - 1386 - لطفا مقاله‌ها، نظرها و پیشنهادهای خود را به آدرس info@farhangetowsee.com بفرستید