شماره 168- بروزرسانی پنجشنبه18/11/1386                             بازگشت به صفحه اصلی

بازخوانی طرح نپ

فریبرز رئیس دانا

 (6)

6- اصلاحات طرح ن 

الف- اصلاحات پولی

طرح نپ اساسا برسیاست پول باثبات و نظام قیمت‌گذاری انعطاف‌پذیر اما کارآمد استوار بود. در شرایطی که طرح شکل می‌گرفت، روبل با سرعت سرسام‌آوری کاهش ارزش می‌یافت. در دوره کمونیزم جنگی بسیاری از رهبران بلشویک و حتا اقتصاددانان بر آن شده بودند که اقتصاد بدون پول امکان‌پذیر است یا به‌زودی بر اثر مساعی و ارایه و اجرای طرح‌های لازم امکان‌پذیر خواهد شد. کلمات اختصاری طفره آمیزی چون ژتون شوروی جای پول را گرفته بود.

در سال 1922 واژه پول مجددا مورد استفاده قرار گرفت. بودجه سال 1922 بر مبنای روبل پیش از جنگ تهیه شد، و این در حالی بود که حجم روبل موجود به بیش از 60 هزار برابر رسیده بود، بنابراین میان آرزوی تثبیت ارزش پول تا تحقق آن فاصله عمیقی وجود داشت. تلاش‌ها و مباحثات زیادی در این زمینه انجام می‌گرفت. آن‌چه واقعا تحقق یافت این بود که در سال 1922 واحد پولی جدیدی به نام «چروونتس» با پشتوانه طلا منتشر شد و هم‌راه با آن تلاش‌های واقعی برای ایجاد یک بودجه متوازن و مایه سالم بر پایه معیار طلا نیز آغاز گردید.

چروونتس تا مدتی مورد استقبال و علاقه و تقاضا قرار گرفت به طوری که حتا در بازارهای خارجی قیمت‌گذاری شده و مورد داد و ستد واقع می‌شد. اما زندگانی پولی دوگانه- یعنی چروونتس و روبل کاغذی- دشواری‌های زیادی داشت. همه از روبل می‌گریختند تا چروونتس به دست آورند. میزان روبل کاغذی در گردش که ضمنا پول قانونی برای بیش‌تر کارها نیز بود به ترتیب جدول 4 است.

جدول 4- میزان روبل کاغذی در گردش در یک دوره نواسانی 2 ساله (میلیارد روبل)

ژانویه                           1921                            1169

اول اکتبر                       1921                            4529

اول دسامبر                    1922                            696141

اول ژانویه                     1923                            1994464

در فوریه 1923 هر چروونتس معادل 10 روبل تثبیت شده جدید ارزش‌گذاری شد و به صورت تنها پول رایج درآمد. هر روبل جدید معادل 750000 روبل یا ژتون شوروی منتشر شده در 1923 به‌جای خود برابر بود با یک میلیون روبل یا ژتون شوروی در سال 1921. هنگامی که روبل قدیم یا ژتون شوروی از جریان افتاد حجم آن 809625217 میلیارد روبل بود. این تورم پولی وحشتناک در جهان دومین رکود (پس از آلمان در فاصله دو جنگ جهانی) را دارد.

بانک دولتی (که در اکتبر 1921 تاسیس شد) و کمیسیارهای خلقی امور دارایی، به رهبری سوکول نیکف، عهده‌دار تثبیت ارزش پول بودند. آن‌ها به تثبیت ارزش پول و برگشتن به ارزش‌های سر راست بین پولی پرداختند و هر چند در مقابل منتقدان، محافظه‌کار محسوب می‌شدند اما این کار را با لیاقت و کارآمدی اعجاب‌انگیزی انجام دادند.

چند بانک دیگر برای تامین اعتبارات صنعتی و کشاورزی در فاصله 1921- 1923 تاسیس شدند. توازن بودجه جدا از تثبیت ارزش پول از راه‌های وضع مالیات‌های غیرمستقیم، تبدیل مالیات جنسی و مالیات به صورت کار بدون دریافتی به مالیات پولی، اخذ مالیات از واحدهای صنعتی دولتی و خصوصی، مالیات بردرآمد و ثروت توسعه پس‌اندازهای اختیاری، فروش اوراق قرضه (تقریبا اجباری) به صاحبان سرمایه و واحدهای خصوصی به دست آمد. بودجه در سال مالی 1923- 24 متوازن شد و در سال بعد مازاد داشت. سال‌های 1924 و 1925 سال‌های اوج شکوفایی نپ به‌حساب می‌آیند.

ب- قیمت‌ها

 سیاست اقتصادی به نفع دهقانان که یکی از وجوه اصلی طرح نپ را تشکیل می‌داد، با بروز شرایط اختلال در قیمت‌ها در سال 1923، بی‌اثر شده بود. این عدم توازن به صورت افزایش قیمت‌های نسبی صنعتی به کشاورزی بروز کرد. تغییر مزبور چنان شدید بود که کم مانده بود به صورت یک تهدید سیاسی جدی درآید. اگر سال 1913 را مبنا بگیریم در سال 1923 قیمت فرآورده‌های کشاورزی پایین‌تر و قیمت کالاهای صنعتی در سطحی بالاتر از قیمت مبنا قرار داشت.

در اول اکتبر 1923 قیمتهای صنعتی بر مبنای پول جدید تثبیت شده 276 درصد قیمت‌های سال 1913 و قیمت محصولات کشاورزی 89 درصد قیمت‌های آن سال بود. جدول شماره 5 سطح قیمت‌ها را در سال‌های مزبور نشان می‌دهد.

جدول 5 – قیمت کالاهای صنعتی نسبت به کالاهای کشاورزی (100=  1913)

زمان                                      خرده فروشی                   عمده فروشی

اکتبر                 1922                161                              131

دسامبر              1922                167                              141

فوریه                1923                180                              169

مه                     1923                223                              215

ژوئیه                1923                211                              202

سپتامبر             1923                280                              294

اکتبر                 1923                297                              310

دلایل افزایش قیمت‌های نسبی (صنعتی به کشاورزی) را می‌توان به شرح زیر خلاصه کرد:

اول- با آن که به علت قحطی سال 1921 اراضی زیر کشت کاهش جدی یافت در سال 1922 و سپس در سال 1923، به همت مجموعه سیاست‌های نپ وضع کشت و تولید بهبود یافت. در سال 1923 با آن که میزان محصول کم‌تر از سال 1913 بود، کمبود مواد غذایی وجود نداشت. اما طرح نپ نمی‌توانست به تعمیر و راه‌اندازی صنایع ویران شده کشور، بیش از آن‌چه انجام می‌داد، شتاب دهد. سرمایه اساسی صنایع پایان یافته بود، چندین سال بی‌توجهی صنایع را فرسوده کرده بود، تعمیر و نگهداری به کندی انجام می‌شد و قطعات یدکی موجود نبود، مدیریت دچار فلج بود و نیروی کار ماهر در عرصه صنعتی حضور نداشت. ارز برای واردات مواد صنعتی (آن‌جا که صنایع به واردات نیازمند بودند) کافی نبود. ساختار کشاورزی هر چه بیش‌تر از محصولات صنعتی به سمت مواد غذایی تغییر می‌یافت. سطح کشت پنبه از 688000 هکتار در سال 1913 به 70000 هکتار در سال 1922 کاهش یافت. درحالی که صنایع نساجی 26 درصد از تعداد پیش از جنگ را تولید می‌کردند، تولید کشاورزی 75 درصد بود.

دوم- شورای عالی اقتصاد ملی تراست‌های دولتی را به یک‌دیگر ملحق کرد و لذا رقابت میان آن‌ها از میان رفت و این امر دستگاه برنامه‌گزاری را در امر صنعت در موقعیتی قوی قرار داد که موجب افزایش قیمت می‌شد.

سوم- کارآمدی صنایع دولتی پایین و هزینه‌های ثابت و کارکنان آنان خیلی بیش‌تر از تعداد لازم بود.

چهارم- نظام توزیع بسیار ناکارآمد بود و با افزایش سود (به سطح 70 درصد) به جای آن که موجب تسریع توزیع شود باعث افزایش قیمت می‌شد.

پنجم- علی‌رغم تلاش دستگاه وابسته، نپ، خریداران دولتی غلات فعال بودند و تا می‌توانستند غلات را ارزان می‌خریدند.

به این ترتیب آن‌چه به آن «باز شدن قیچی قیمت» یعنی بالا رفتن قیمت‌های صنعتی در مقابل قیمت‌های کشاورزی می‌گفتند به یک مسئله حاد اقتثاد تبدیل شد.

گر چه مکانیزم قیمت‌ها و نیز تصادف‌هایی چون عوامل موسمی تا حدی موجب نزدیک شدن به حالت تعادلی بودند اما سیاست نپ بود که به اعاده‌ی یک قیمت‌گذاری کم‌تر ناسالم کمک کرد. فشار در جهت کنترل قیمت‌های صنعتی آغاز شد، کارکنان مازاد صنایع و شبکه‌های تجاری کاهش یافتند. تراست‌ها را با کاهش اعتبارات روبه‌رو کردند تا مجبور شوند موجودیشان را در بازار عرضه کنند. در این مورد نیز موفقیت نصیب کمیسیارهای خلقی تجارت (در همان زمان تشکیل شد) گردید. طی سال مالی 1923- 1924 قیمت فروش کالاهای صنعتی 23/3 درصد کاهش یافت. در آوریل 1924 شاخص قسمت‌های کشاورزی 9230 و شاخص قیمت‌های صنعتی به 131 رسید (مقایسه تمیز با ارقام جدول 5)           

بازخوانی طرح نپ (5)

بازخوانی طرح نپ (4)

بازخوانی طرح نپ (3)

بازخوانی طرح نپ (2)

بازخوانی طرح نپ (1)

فرهنگ توسعه - 1386 - لطفا مقاله‌ها، نظرها و پیشنهادهای خود را به آدرس info@farhangetowsee.com بفرستید