شماره 169- بروزرسانی شنبه 20/11/1386                             بازگشت به صفحه اصلی

بازخوانی طرح نپ

فریبرز رئیس دانا

 (7)

7- برنامه‌ریزی در نپ

شورای عالی اقتصاد ملی (وسنخا) در دوره 1921-1922 نامتمرکز درآمد، گر چه هنوز ستاد فرماندهی صنایع دولتی به حساب می‌آمد. تراست‌ها اتحادیه‌هایی از صنایع وابسته به یک‌دیگر بودند. در سال 1922 تعداد 430 تراست مشغول کار بود. 172 تراست به‌طور مستقیم یا از طریق ارگان‌های محلی تابع وسنخا بودند. برای مثال 33 تراست در صنعت کالاهای فلزی تابع وسنخا بودند که 316 کارخانه را به حدود 218000 کارگر اداره می‌کردند. اما در همین رشته 24 تراست استانی هم وجود داشت که اداره 95 کارخانه را با 12700 کارگر عهده‌دار بود. کارخانه‌های اخیر از نوع کارخانه‌های کوچک به شمار می‌آمدند. کارخانه‌های وابسته به تراست‌ها فاقد حساب مالی و دفتر حساب و شخصیت حقوقی جداگانه بودند. در مثل می‌توان نقش آن‌ها را به واحدهای فرعی درون یک شرکت سهامی غربی تشبیه کرد.

به‌تدریج وضعیت به سمت استقلال واحدها تغییر می‌یافت، اما این تغییر کند بود. تنها در سال 1927 مدیران واحدهای اقتصادی به‌طور واقعی از حقوق و وظایف مشخص برخوردار شدند.

وسنخا با سه روش زیر کنترل بر صنایع وابسته به خود را اعمال می‌کرد:

اول- روش‌های با ماهیت اقتصادی مانند تامین مالی صنایع، سازماندهی اعتبارات صنعتی، سیاست قیمت‌ها و مانند آن.

دوم- روش‌های با ماهیت مدیریت مانند عزل و نصب مقامات مسئول تراست‌ها و سایر واحدهای تجاری و صنعتی، جا به جا کردن منابع مادی از یک رشته صنعتی به رشته دیگر یا از یک واحد به واحد دیگر و اقداماتی مانند آن.

سوم- روش‌های با ماهیت تولیدی و برنامه‌ای مانند تهیه طرح اولیه برنامه‌های تولید و فروش برای تراست‌ها، بازرسی و کنترل اجرای آن‌ها، هماهنگ برنامه صنعتی، با برنامه عمومی.

به‌طور کلی صنایعی که دارای اهمیت کشوری بودند تحت اداره وسنخا قرار داشتند. اما درعین‌حال شوراهای اقتصاد ملی جمهوری‌ها (سوُنار خوزها) هم تشکیل شدند (که با دولت فدرال تشکیل شده به صورت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، که در سال 1922 پا گرفت، هماهنگ بود). این شوراها، صنایع کم اهمیت‌تر را در اختیار داشتند و در بسیاری از موارد مشاوره با وسنخا برایشان الزامی بود.

در اوایل دهه 20 وسنخا واقعا از انجام و هماهنگی قدرت و عمل برخوردار نبود. دستگاه‌های زیادی وجود داشتند که کارشان با وسنخا تضاد داشت و یا همان کار را با شیوه‌ای دیگر تکرار می‌کردند.

نمونه آن تکرار و تداخل کارها بین وسنخا و «کمیسیون برنامه ریزی» وابسته به «اداره کل اقتصادی» و گوسپلان» وابسته به «شورای کار و دفاع» بود. حتا بعد از سال 1927 که هم اداره کل اقتصادی و هم اداره مرکزی صنایع دولتی منحل شدند و وسنخا وحدت رویه یافت باز نمی‌توان گفت وظایف بالفعل یا میزان برنامه‌ریزی واقعی دستگاه‌ها و وسنخا تعیین و تعریف شدنی بودند. وسنخا مانند سابق در بعضی از رشته‌ها بسیار فعال و مداخله‌گر و در برخی از رشته‌ها ناتوان و کاملا بی‌تفاوت می‌ماند.

در شورای کمیسرهای خلق کمیسیونی به نام «شورای کار و دفاع» وجود داشت که لنین تا زمانی که قادر بود شخصا ریاست آن را برعهده می‌گرفت. رئیس وسنخا، کمیسر جنگ، کمیسر کار، کمیسر کشاورزی و کمیسر حمل و نقل، در این کمیسیون عضویت داشتند. این دستگاه، کار برنامه ریزی را دقیق‌تر و با انظباط و انسجام بیش‌تر و با هم‌سازی دایمی با واقعیت‌ها پی‌گیری می‌کرد. در سال 1921 «گوسپلان» به عنوان سازمانی برای تهیه یک برنامه اقتصادی دولتی واحد و جامع و یافتن راه‌ها و روش‌های انجام آن تشکیل شد. در سال 1923 گوسپلان نام «کمیسیون برنامه‌ریزی دولتی» را به خود گرفت. گر چه گوسپلان به یافتن مسیرهای واقعی و اقدام به اجرای روش‌های غیرعملی و غیر متعصبانه اقدام می‌کرد با این وصف از رقابت بوروکراتیک با سایر بخش‌ها، به ویژه وسنخا، در امان نماند. در واقع به سختی می‌توان در فاصله 1923-1926 از واژه تعریف شده «برنامه‌ریزی» صحبت کرد. نه برنامه تولید مشروح وجود داشت و نه ارکان «اقتصاد دستوری».

بسیاری از کارشناسان گوسپلان یا غیر حزبی یا از منشویک‌های سابق بودند. عملکرد مبتنی بر همه جانبه‌گری و تعاطی فکر در آن زمان در گوسپلان رواج داشت. آنان با اصالت کافی کار کردند و از نوآوری واقع‌گرایانه ضمن استفاده از همه دستاوردهای قابل استفاده و قابل تکامل به هیچ‌وجه رویگردان نبودند. اولین ترازنامه اقتصاد ملی محصول تلاش و اندیشه آنان است. با این همه به مرحله برنامه ریزی عملیاتی دست نیافت.

نه گوسپلان و نه وسنخا، نمی‌توانستند و یا نمی‌خواستند برنامه‌های تولید را برای همه تراست‌ها و واحدهای اقتصادی تهیه ببینند، گر چه بعضی برنامه‌ها برای پاره‌ای از بخش‌های کلیدی تدوین شد. برخی تراست‌ها دور از حیط برنامه‌ریزی آن چنان بزرگ و بی‌تحرک شده بودند که کنگره دوازدهم حزب (1923) آنان را به دادن ابتکار عمل به واحدهای تشکیل دهنده خود وامی داشت. این کنگره شاید تحت اجبار شرایط واقعی، محاسبه قابلیت سود دهی و دادن واحدها را پیشنهاد کرد. این رویه آن‌چنان که باید- یا حتا به طور واقعی و موثر، هرگز- در متن و رگ برنامه‌ریزی گوسپلان وارد نشد.

8- بخش خصوصی و دولت

الف- بخش خصوصی

 در 5 اوت 1921 «کمیته قیمت‌ها» که وابسته به کمیساریای دارایی بود تشکیل شد. این کمیته اختیار داشت تا قیمت‌های عمده فروشی و خرده فروشی کالاهایی را که توسط واحدهای دولتی ساخته یا فروخته می‌شدند تعیین کند و قیمت‌هایی را که بر طبق آن موسسات دولتی باید از دیگران، مثلا از دهقانان، کالا خریداری کند تعیین کنند. با این حال تراست‌ها امکان داشتند تا مطابق میل خود رفتار کنند و کنترل‌های کمیته را نادیده گیرند البته چند استثنا نیز مانند نفت روستایی و کبریت و نمک و توتون وجود داشت که آن هم هر وقت تجار خصوصی به آن دست می‌یافتند به هر قیمتی که بازار محلی قادر بود به فروش می‌رساندند.

در سال 1922 «کمیسیون تجارت» وابسته به شورای کار و دفاع تشکیل شد که توانست تا حدی با موفقیت در جهت ایجاد پیوند مستقیم میان صنایع دولتی و تعاونی‌های مصرف و جلوگیری از واسطه‌های حق‌العمل کاری بخش خصوصی کوشش‌هایی موفقیت‌آمیز به عمل آورد. با این همه کنترل قیمت‌ها به طور موثر انجام نشد.

فعالیت انبوه واسطه‌های خصوصی موجب شده بود که کالاهای صنعتی که اساسا با هزینه زیاد تولید می‌شدند (به قسمت 3 این بخش مراجعه کنید) هر چه گران‌تر در روستاها به دست مصرف کنندگان برسد. اما تعاونی‌ها هم که در مناطق روستایی کار می‌کردند بسیار ناکارآمد بودند. آن‌ها مجبور بودند قیمت‌های اضافی زیادی بر روی قیمت‌های تراست بکشند تا آن‌قدر سود ناخالص به دست آورند که هزینه‌های ناگزیرشان را جبران کند. در این شرایط آنان قادر به رقابت با نپ مان‌ها نبودند.

برای شناختن حیطه فعالیت نپ مان‌‌ها کافی است اشاره کنیم که حتا در مسکو که در آن یک بازار مرکزی کالا به صورت رسمی دایر شده بود، نپ مان‌ها در 1922، 14 درصد تجارت عمده فروشی، 83 درصد تجارت خرده فروشی و 50 درصد تجارت مختلط را برعهده داشتند. در 1922-1923 درحدود 78 درصد تجارت خرده فروشی در دست نپ مان‌ها بود این رسم به تدریج تقلیل یافت. تا در سال 1926 -1927 به 36/9 درصد رسید.

گر چه از 1923 دولت با توسعه تعاونی‌ها و فروش‌های دولتی در رقابت با نپ‌مان سهم آن‌ها را در تجارت کاهش می‌داد، اما بعدها نپ‌مان‌ها با روش‌هایی خشن و به دنبال تغییر دستوری سیاست‌ها از میدان به‌در شدند.

بازخوانی طرح نپ  (6)

بازخوانی طرح نپ (5)

بازخوانی طرح نپ (4)

بازخوانی طرح نپ (3)

بازخوانی طرح نپ (2)

بازخوانی طرح نپ (1)

فرهنگ توسعه - 1386 - لطفا مقاله‌ها، نظرها و پیشنهادهای خود را به آدرس info@farhangetowsee.com بفرستید