شماره 169- بروزرسانی دوشنبه 22/11/1386                             بازگشت به صفحه اصلی

بازخوانی طرح نپ

فریبرز رئیس دانا

 (8)

ب- صنعت

وضع تولید صنعتی، در سال 1924-1925 به این ترتیب بود. صنایع بزرگ، به معنای تولید کارخانه‌ای (در مقابل تولید کارگاهی) عموما در اختیار دولت قرار داشت و تنها نزدیک به 2 درصد آن خصوصی بود. اما در بخش صنایع کوچک و دستی سهم بخش خصوصی در همان سال به 77 درصد می‌رسید. این سهم تا سال 1927 نیز هم‌چنان باقی ماند. در سال 1924-1925 سهم دولت در صنایع کوچک 2/6 و سهم تعاونی‌ها 20/4 درصد بود.

در سال 1925 اشتغال صنعتی در صنایع کوچک 2/7 میلیون نفر را به خود جذب کرده بود از این تعداد در حدود 31 هزار نفر در صنایع دولتی بودند و 2/3 میلیون عبارت از کسانی که از نیروی کار خارج از خانواده استفاده نمی‌کردند و 270 نفر در اشتغال بخش خصوصی قرار داشتند.

صنایع کوچک به شدت متکی به بخش خصوصی بود اما در همان حال از حیث عرضه‌ی مواد اولیه، به صنایع دولتی متکی بود و یا اساسا صاحبان صنایع، واحد خود را از دولت اجاره کرده بودند. بخش خصوصی از سال‌های 1925 تا 1927 به ترتیب 13، 20 و 3/5 درصد به اشتغال خود افزود. سپس این روند کاهش یافت که به بحث آن به بخش دوم موکول می‌شود.

هنگامی‌که شبکه‌ی تجارت دولتی و تعاونی‌ها به نحو موثری در مناطق روستایی گسترش یافتند، توانستند از طریق امتناع یا کاهش در دادن کالای ساخته شده به تجارت بخش خصوصی، آن‌ها را تضعیف و از میدان به‌در کنند.

9- دهقانان و کارگران

الف: دهقانان

در سال‌های 1918-1920 فقط تعداد معدودی مزارع اشتراکی وجود داشت. چهره‌ی کشاورزی روسیه را در آن زمان دهقانان کوچک ترسیم می‌کردند. توزیع مجدد زمین در سال‌های 1917-1918 و نیز جنگ‌های طبقاتی در روستاها در 1918-1920 منجر به از بین رفتن املاک بزرگ و مالکین بزرگ شد. کارگران و دهقانان بی‌زمین که در گذشته به شهر مهاجرت کرده بودند، از شهرها بازگشتند و شروع به تصاحب قطعه زمین‌ها کردند. در سال 1917 تعداد مزارع دهقانی 17000000 واحد بهره‌برداری بود که در سال 1927 به 25000000 افزایش یافت. به ترتیب اراضی بزرگ کوچک می‌شدند و این وضع حتا در شرایطی که بزرگ مالکی واقعا از میان رفته بود ادامه می‌یافت. البته شاید تنها دستاورد این تحول، تعدیل حدود افراطی فقر و ثروت بود.

در سال‌های پس از انقلاب اتحادیه و جامعه‌ای از دهقانان سنتی که شدیدا از بافت مالکیت قطعه‌ای زمین حمایت می‌کردند بر سیاست‌های دهقانی تاثیر می‌گذاشتند. تاثیر انقلاب از حیث تکنیکی، منفی بود.

مدرنیزه شدن کشاورزی که خود به‌خود از اوایل قرن آغاز شده بود از میان رفت. استفاده از خیش و داس در بخش اعظم تولید غلات متداول بود. پراکندگی هر چه بیش‌تر قطعات امکان بهره‌برداری گسترده و موثر را از زمین نمی‌داد.

اصطلاح‌های طبقاتی در بخش دهقانی مانند کولاک، دهقان میانه حال و دهقان فقیر و کارگران بی‌زمین، به‌طور کلی ساختگی و فاقد پایه‌ی مادی اصولی بود که قابل تعمیم در همه‌ی جامعه باشد. براساس خط‌مشی که از سوی دستگاه رهبری بیرون می‌آمد، طبقات هم به تصوردرمی‌آمدند و به دل‌خواه، انگ طبقاتی به گروه‌هایی زده می‌شد. استفاده از نظریه‌های مارکسیستی-لنینیستی در تبیین طبقات در شرایط بسیار آشفته‌ی دهقانی شوروی کاری بسی بیهوده بود.

مثلا واژه‌ی دهقانان میانه در مقابل دهقانان فقیر وقتی واقعا بخش عظیمی از همان دهقانان میانه تفاوت چندان و معنی‌داری با دهقانان فقیر نداشتند و خود برای تغذیه‌ی خانواده‌اشان دچار تنگ‌دستی بودند، معنایی نمی‌داد.

واژه‌ی کولاک که قرار بود 5 تا 7 درصد دهقانان را در بر گیرد شامل کسانی بود که آشکارا فقیر بودند؛ فقیرتر از بسیاری از اقشار میانی در جامعه‌ی شهری، این که برخی از کولاک‌ها می‌توانستند رباخواری بکنند، کمک چندانی به تشخیص دقیق عملکرد طبقات دهقانی نمی‌کرد.

در واقع طرح نپ برپایه‌ی اتحاد کارگران و دهقانان فقیر قرار داشت. دهقانان میانه همراهانی صبور و کولاک‌ها دشمن و متحد ارتجاع به حساب می‌آمدند هر چند ممکن بود از میان دهقانان میانه کسانی به اردوی دشمن بپیوندند. با این همه مشخص کردن هر دهقان موفق به عنوان دشمن، اصل اتحاد و اصل پیشرفت را زیر سئوال می‌برد. در عمل تضادها بر سر مسئله‌ی دهقانی فراوان بود.

لنین در یکی از آخرین یادداشت‌های خود راه حلی برای حل تضاد یافته بود و آن توسعه سریع تعاونی و مکانیزاسیون بود. این دو روش بیش از هر چیز، دهقانان را از فردگرایی و عقب‌ماندگی رهایی می‌بخشید. پس از مرگ لنین از اصل کنار گذاشتن کاربرد هر نوع زور علیه دهقانان ، به عنوان یکی از عملی‌ترین تلاش‌های آخرین او، یاد می‌شد. به هر حال شاید این برداشت خصلت واقعی سیاست‌های او را در فاصله 1918-1921 نشان ندهد ولی باید خاطر نشان ساخت که در سال‌های بعد این آموزش را واقعیت‌های اجتماعی به سران آموخته بود که مسایل دهقانی باید فارغ از تصورات ذهنی و تحمیل طبقات من‌درآوردی حل شود. لنین این مهم را دانسته بود.

در انتها ذکر این نکته ضروری است که در مورد برخی موفقیت‌های کشاورزی نپ اختلاف نظر فراوان است که از آمار و ارقام ارایه شده ناشی می‌شود. استالین و کوشندگان شیوه استالینی عمدا آمارها را پایین می‌آوردند تا نشان دهند که مثلا صدور غله به شهرها نسبت به 1913 پایین است و لذا تهاجم به دهقانان مرفه مجاز است چرا که که آن‌ها در شرایط موجود به اخلال علیه انقلاب دست زده‌اند. در همین حال آمارهای دیگری وجود دارد که نشان از افزایش غله خریداری شده برای شهرها می‌دهد. به هر حال برخی فرصت‌های خوب برای دهقانان میانه که منجر به افزایش سطح تولید آنان شده بود و می‌رفت که طرح مکانیزاسیون و تعاون (اگر نه در رشته تولید، در رشته مصرف) را جامه عمل بپوشاند، آنان را به علت بهبود در وضع اقتصادیشان، خطرناک و موجب نگرانی جناح فکری استالین می‌کرد. تضادها در شیوه اقتصاد استالینی به گونه‌ای خاص مورد تهاجم قرار گرفتند. ادامه این بحث به بعد موکول می‌شود.

ب- دستمزدها و سطح زندگی کارگران صنعتی

در طول جنگ‌های داخلی مجموع تعداد مزد و حقوق بگیران به شدت کاهش یافت: از 11 میلیون نفر در سال 1913 به 6/5 میلیون نفر در سال 1921-22 دستمزدها هم پایین آمد: دستمزد متوسط ماهانه کارگران از 30/5 روبل به 10/15 روبل در 1921 (به قیمت‌های ثابت).

با فرا رسیدن نپ و دوره بهبود نسبی، شرایط از چند جهت تغییر کرد، گاه مثبت و گاه منفی. در دوره کمونیسم جنگی کارگران مورد التفات ویژه‌ای قرار داشتند. جیره بالایی (نسبت به دوره نپ) دریافت می‌داشتند و با قیمت‌های ارزانی بخصوص در مورد کالاهای مصادره شده بورژواها روبرو بودند. در دوره نپ دستمزدهای پولی متداول شد و کارگران مجبور بودند کالاهای مورد نیاز خود را نه به صورت جیره و خدمات مجانی (که دیگر رو به منسوخ شدن بود) بلکه در بازار خریداری کنند. تورم از سوی دیگر سهم زیادی از دستمزدها را می‌بلعید و لذا سطح زندگی کارگران افت می‌کرد. قیمت‌های به دست بازرگانان داده شده از سوی بخش خصوصی عامل وحشت و نارضایی کارگران شده بود. به هر حال با افزایش تدریجی دستمزدها (از 10/15 روبل در 1921 به 28/6 روبل در 1926) و افزایش تولید صنعتی و پایین آمدن قیمت کالاهای کشاورزی و بالاخره با توجه به توسعه خدمات اجتماعی در شوروی می‌توان نتیجه گرفت که در 1925 وضع کارگران بهتر از 1913 شده بود. طرح نپ علی‌رغم امکاناتی که به سرمایه‌گذاران بخش خصوصی می‌داد، از طریق اعاده سلامت اقتصادی، به تدریج به زندگی کارگران سر و سامان بیش‌تری می‌بخشید. قانون کار 1922 به گونه‌ای بسیار مترقی تنظیم شده بود. محدودیت ساعات کار به 8 ساعت در روز، تعطیلات 2 روزه هفتگی، کمک پرداخت بی‌کاری و خدمات درمانی از دستاوردهای این قانون بودند. اجرای این قانون، در صورتی که همه بخش‌های طرح نپ منظما کار می‌کردند می‌توانست عاملی مساعد برای سیاست خاص رشد اقتصادی روسیه شوروی باشد.

با این‌همه عامل بی‌کاری و عدم اعاده سلامت کامل و گردش چرخ‌های اقتصادی و بخصوص بی‌کاری پنهان در روستاها، نمی‌گذاشت که وضع عمومی کارگران شهری از حد معینی بالا‌تر برود، مگر آن‌که زمان برای اجرای طرح نپ به‌قدر کافی وجود می‌داشت و مداخله عوامل مداخله‌جو و دیکتاتوری بوروکراتیک به کلی از بین می‌رفت. در 1924 در حدود 8/5 میلیون کارگر و کارکن وجود داشت که هنوز بسیار پایین‌تر از سطح سال 1913 بود. بی‌کاری تا پایان طرح نپ ادامه داشت. از آن پس اشتغال زیاد و حتا کمبود نیروی کار به بهای تاوان‌های سنگینی که جامعه و اقتصاد در زمینه‌های دیگر پرداختند ایجاد شد.

لنین در سال‌های 1920 و 1921 هنوز به جریان صادر کردن اعمال قدرت متمرکز کمونیسم جنگی و لزوم استفاده از شیوه‌های نظامی در طراحی اقتصاد برپایه قواعد به دست آمده در کمونیسم جنگی پافشاری می‌کرد، اما همه اسناد نشان می‌دهند که در همان زمان‌ها او و تروتسکی از اولین کسانی بودند که درباره موضوع تغییر جهت سیاسی تامل کردند. لنین و تروتسکی ابتدا وقتی به عنوان نقطه آغاز تفکر طرح نپ به پرداخت پاداش جنسی به دهقانان موفق (تقریبا بی‌توجه به انگ‌های طبقاتی) را طرح کردند سخت در اقلیت بودند. آن‌ها زیر فشار واقعیات، به‌رغم اظهار نظرهای قبلی‌شان به تغییر سیاست از کمونیسم جنگی به سوی نپ از نظارت مطلق بر دادن آزادی فعالیت مادی مبتنی بر پول و پاداش اما در چارچوب نظام برنامه دل بستند. وجود کارگران بی‌کار در بخش صنعتی و شهری که نقطه آغازین رویگرداند از طرح نپ و رفتن به سوی اقتصاد استالینی بود، طراحان اولیه نپ و منتقدین به استبداد بوروکراتیک را در آن زمان نگران نمی‌ساخت. نارسایی‌ها وجود داشت، اما به عقیده طراحان نپ این نارسایی‌ها در چهره جدید اقتصاد موفق شوروی رو به از بین رفتن بود. اما جناح رادیکال خرده بورژوا به رهبری استالین این‌ها را بهانه‌ای برای رفتن به زیر چتر مطلق نظارت مطلق‌العنان و طراحی اقتصادی خودسرانه بدل کردند.

بازخوانی طرح نپ (7)

بازخوانی طرح نپ  (6)

بازخوانی طرح نپ (5)

بازخوانی طرح نپ (4)

بازخوانی طرح نپ (3)

بازخوانی طرح نپ (2)

بازخوانی طرح نپ (1)

فرهنگ توسعه - 1386 - لطفا مقاله‌ها، نظرها و پیشنهادهای خود را به آدرس info@farhangetowsee.com بفرستید