شماره 177- بروزرسانی جمعه 10/12/1386                             بازگشت به صفحه اصلی

جستارهای نظری و عملی پیرامون نوع دیگری از جهانی شدن

جهانی شدن سرمايه داری عليه توسعه و اشتغال در سراسر جهان

محمد تقی برومند

(10)

فهرست بخش دهم:

¾ جهانی شدن سرمایه داری علیه توسعه و اشتغال در سراسر جهان

     - موج های شوک

     - منطقه آزاد جهانی

     - فزونی ذخیره پروانه اختراع ها

     - بی نظمی عظیم

     - تقسیم به نوعی دیگر

     بيش از يک قرن است که مارکس نوشت: «پاية شيوه توليد سرمايه داری از بازار جهانی تشکيل شده است».[1] او در اين گفته مبالغه نکرده است که تشکيل اين بازار جهانی گوهر چيزی است که امروز آن را جهانی شدن می نامند. مسئله آنجا عبارت است از يک تحول خطی و ناتمام و حتی در بخش بزرگی موهوم نيست. هدف آن نه کم و نه زياد ايجاد فضای همگون بالابردن ارزش و به بيان ديگر برقراری هنجارهای يک شکل رقابت و بهره وری در مقياس سياره و بنا بر اين رقابت انگيزی مستقيم ميان مزدبران چهارگوشة جهان است. آزادی مطلق گردش سرمايه ها همچون اهرم اصلی برای کسب اين نتيجه بکار می رود. از اين روست که بهترين تعريف جهانی شدن بدون شک تعريف پرسی بارنويک رئيس گروه ABB است.

    « اين آزادی برای هر شرکت گروه من همانا سرمايه گذاری در هر جا و هر زمان است که اراده کند و نيز توليد آنچه که می خواهد و نيز خريد و فروش آنچه که در نظر دارد. البته، با تحمل کمترين اجبارهای ممکن که از قانون گذاری اجتماعی ناشی می شود».

موج های شوک

     برای مدافعان «جهانی شدن مطلوب»، تنظيم اقتصاد جهانی می بايست همه جا رشد بسيار بالا و تأمين شرايط اعتلای کشورهای جنوب را ممکن سازد. اين انديشه که بنا بر آن حداکثر گشايش برای مبادله ها حداکثر امکان های توسعه را فراهم می آورد، با وارد آمدن موج های شوک به کشورهايی مانند مکزيک، تايلند، ُکره و آرژانتين که بطور منظم اين مدل را پذيرفتند، به شدت درهم نورديده شد. بررسی های موجود علی رغم صدها اقتصاددان که برای ارائه ترازنامه فريبندة سياست های تعديل ساختاری مزد و پاداش دريافت می کنند، موفق نشدند چهرة مطلوبی به تز رسمی بدهند. از اين رو، در برابر اين ناکامی ها، صندوق پول بين المللی و بانک جهانی در معرض بحران سمت گيری بی سابقه قرار دارند.

     در واقع، مدل مورد بحث عمل نمی کند و تأثيرهای آن روی شغل و شرايط مزدبر بطور کلی منفی است. اينجا کافی است مسئله داده های آخرين گزارش بين المللی کار را يادآور شويم. در سال 2000 شمار بيکاران در جهان 160 ميليون نفر بود که 50 ميليون نفر آن متعلق به کشورهای صنعتی است. وانگهی 500 ميليون نفر از زحمتکشان درآمدی کمتر از يک دلار در روز دارند. نخستين گواه اين بيلان کاملاً بينابينی اين است  که واقعيت اين جهانی شدن را در نظر نمی گيرد. اين جهانی شدن خيلی ساده وجود تفاوت بهره وری قابل ملاحظه از يک منطقه جهان تا منطقه ديگر را نفی می کند و با قرار دادن آنها در وضعيت رقابت در همان بازار يک بديل بنيادی همانند مطرح می کند. يا توليد کنندگان بنا بر ملاک های بهره وری فوق العاده در يک رديف قرار می گيرند يا در نفس خود از رده خارج می شوند.

     بيش از همگرايی عملکردهای توليدی که جزم های نوليبرالی آن را اصل می داند، اين قاعده بازی در عمل نتيجه ای جز خلع يد ببار نمی آورد. توليد کنندگان کمتر رقابتی و غيرسودآور مشاهده می کنند که ضرورت اجتماعی کارشان بنام بی اهميت بودن نفی شده است. نتيجه آن بی کاری و اشتغال ناقص در همه بخش هايی است که نتوانسته اند با معيارهای جهانی به فعاليت پردازند.

     کشورهای جنوب تنها بخش محدودی از شغل های شمال را به سود خود بر می گردانند و از اين رو، نمی توان مسئوليت اصلی بی کاری را متوجه اين انتقال دانست. می توان نتيجه های بسيار روشن دو بررسی «اداره ملی پژوهش اقتصادی» ايالات متحد را درباره نمونه برجسته چند مليتی های آمريکا ذکر کرد. نتيجه گيری عمده نشان می دهد که جانشين سازی شغل را وارد شعبه ها می کند و شغل مؤسسه های مادر در حاشيه می ماند. اما در عوض يک جانشين سازی قوی بين شعبه های مختلف وجود دارد. از اين رو، نويسندگان مسئله های اقتصادی يادآور می شوند که «توسعه سرمايه گذاری در کشورهايی مانند برزيل شغل در مؤسسه های مادر ايالات متحد را خيلی کمتر از شغل در شعبه های کشورهای در راه توسعه آسيا تهديد می کند». به بيان ديگر، « درجه بسيار بالايی از رقابت ميان نيروی کار کشورهای مختلف در راه توسعه، بويژه در شاخه های با ارزش افزوده ناچيز وجود دارد. نيروی کار در شعبه های کشورهای صنعتی نيز با نيروی کار ديگر کشورهای صنعتی وارد رقابت می شود، اما در يک درجة پايين تر».

منطقه آزاد جهانی

     بنابراين می بينيم که در داخل گروه های بزرگ يک «جدايی عمودی فعاليت ها [صورت می گيرد] که برای بدست آوردن سود از تفاوت های مزد بوسيلة شعبه هايی در کشورهای در راه توسعه عمل می کند که حفظ قسمت های بسيار حساس ارزش های مزد را بر عهده دارند». هنگامی که بين المللی شدن «کلاسيک» با انتقال های مازاد بين فضاهای ناهمگون عمل می کرد، جهانی شدن نوعی منطقه آزاد جهانی را تشکيل می داد که در آن هنجارهای فوق رقابتی مسلط بودند و روی مديريت نيروی کار و مزد در مجموع کشورهای مربوط اثر می گذاشتند و از اين رو، تفاوت مزدهای بهره وری را نديده می گرفتند. اين رقابت انگيزی به اين دليل هنوز فشار زيادی وارد می آورد که قدرت جذب توليد کشورهای جنوب توسط کشورهای شمال نامحدود نيست. پس برای سرمايه ها تهديد به ترک کشورهايی که سخت گير می شوند برای جابجا شدن به جانب ديگران که «جذاب»ترند، آسان است. عملی کردن يا نکردن به اين تهديدها روی افزايش مزدها و بنابراين روی توسعة بازار داخلی کشورهای مربوطه اثر می گذارد.

     مدل توسعة صندوق بين المللی پول و بانک جهانی بر اين فرض استوار است که عامل های وابستگی از بين رفته اند. و اين درست همان چيزی است که آن را بطور اساسی بی ثبات می کند. شکلوارة مشترک بحران هايی که از زمان کاهش ارزش واحد پول مکزيک (پزو) در 1994 نمودار شد، از اين قرار است: کشورهايي که اقتصادشان بتمامی به صادرات و پول متغير دلار در بازار جهانی متکی است موفق به توسعة صادرات زيادتر از واردات در حال افزايش شتابان نمی شود. عدم تعادل موازنة تجاری تعميق می شود و روی پول در هنگامی که نرخ مبادلة ارز فرو می ريزد و سرمايه گذارها سرمايه های شان را بيرون می کشند؛ بشدت فشار می آورد و در اين صورت شغل های ايجاد شده در هنگام سال های توسعه در گرداب توفان نابود می شود.

فزونی ذخيرة پروانة اختراع ها

     تسلط تکنولوژيک بی سابقة کشورهای شمال و نخست ايالات متحد که از موج صنعتی شدن در آسيای شرقی درس ها آموخته اند، يکی از محدوديت های تکميلی اين مدل را تشکيل می دهد. کشورهای جنوب در اساس بايد در جايگاه پيمان کار باقی بمانند. بنابراين، نبايد اجازه داد که آنها «از صنعت های مربوط به محصول پايه فراتر روند». به بيان ديگر، توان توليد رقابتی مستقل کسب کنند. پس گروه های بزرگ می کوشند مانع از انتقال تکنولوژی هايی شوند که موجب پيدايش رقيب های احتمالی می گردد. شکل مدرن اين سياست ذخيرة پروانة ا ختراع ها است. شمار ذخيرة پروانه های اختراع طی ده سال در ايالات متحد دوبرابر شده است و همزمان تمرکز آنها در آنجا شدت يافته است: يعنی 87% - 160000 پروانة اختراع های ذخيره شده در 1999 در جهان را در بر می گيرد.

     اين برتری، کشورهای جنوب را در موقعيت تابع نگهميدارد و در مجموع امکان بالا رفتن شايستگی نيروی کار را محدود می کند. همانطور که اقتصاددان فراليبرالی جفری زاکس به بررسی آن پرداخت، اين برتری به تنظيم نقشه جديد جهان انجاميد. او جنبه هايی از واقعيت را که نشناخته مانده بود، هنگامی کشف کرد که نقش مأمور مسافر صندوق بين المللی پول را ايفاء می کرد. منطقه های نوسازی تکنولوژيک - شامل تنها 15% جمعيت جهان - نخستين منطقه را تشکيل می دهند. دومين منطقه که در آن تقريباً نيمی از سکنه جهان زندگی می کنند، مستعد پذيرفتن اين تکنولوژی ها است. سومين منطقه که منطقه حاشيه تکنولوژيک است، از مرزهای ملی حمايت نمی کند. بعنوان نمونه اين منطقه شامل جنوب مکزيک، بخش مطلوبی از برزيل استوايی، آفريقا و روسيه است. اين منطقه، منطقه هايی هستند که زير آماج فقر بسيار شديد قرار دارند. با اينهمه، اين وضعيت از همة فرصت های بازآفرينی برخوردار است؛ البته در مقياسی که پژوهش نه در ارتباط با ضرورت و توسعة نيازها، بلکه در ارتباط با توانايی پرداخت سمت گيری شود.

بی نظمی عظيم

     در اين صورت، هر کشور در رابطه با اقتصاد جهانی و غيره خود را بين بخش های مستعد تقسيم شده می بيند. اين گنجيدگی دوگانه در صورتی می تواند بدون تضاد اداره شود که ايجاد دوگانگی کامل، دو بخشی اقتصادی و اجتماعی بين «منطقه های» کشور مربوط ممکن باشد. بازار جهانی قاعده های مراجعة بخش های آزاد را به رقابت بين المللی معين می کند؛ حال آنکه تعيين ارزش نيروی کار بطور اساسی در بازار داخلی ادامه می يابد. البته، اين ناپيوستگی جزيی ناممکن است، بطوری که جهانی شدن موجب نفی عظيم توليد می شود. يعنی تقاضای اجتماعی را که با اينهمه قابل پرداخت در رابطه با عرضة ملی و سطح متوسط بهره وری اش باشد، برآورده نمی کند؛ زيرا موفق به تطبيق اش با قاعده های جهانی فوق رقابت نمی شود.

     ساز و کارهای اخراج، بی ثباتی، به  حاشيه راندن که در کشورهای ثروتمند ديده می شود از منطق چنين رقابتی ناشی می شود. از اين رو، می توان شاهد بود که ساختمان اروپا، در ميانة دهة 1980 از منطق هماهنگ سازی به منطق رقابت انگيزی سيستم های اجتماعی برگردانده شده است. تحميل رياضت مزدبری و بصحنه آمدن برنامة «تعديل» خيلی زود با تعرض به حمايت اجتماعی بعنوان وظيفه ناروا در رقابت بين المللی تکميل شده است. همة سياست های اجتماعی در جهت نزول خدمات عمومی و حمايت اجتماعی، متوقف شدن هزينه های اجتماعی و تنزل سهم مزدبران در ارزش افزوده پيش می رود. نتيجه اين می شود که بی نظمی عظيمی در زمينة اشتغال و شرايط مزدبری به وجود آيد و هيچ چشم انداز روشنی در اين زمينه رونما نشود.

     ر ابطه های تنگاتنگی جهانی شدن  و ليبراليسم نو را پيوند می دهد. البته، اينجا اينهمانی وجود ندارد و همزمانی شدن خودبخود انجام نيافته است. می توان در اين باب مثلاً بکار گرفتن سياست های نوليبرالی در داخل کادر ملی را که مورد حمايت بازار جهانی است، در نظر گرفت. در واقع، بدين سان جهانی شدن تا اندازه ای بطور طبيعی بعنوان اهرم، دستاويز و وسيلة دفاع از سياست ليبرال نو بکار می رود. اين جهانی شدن که به مثابه اجبارهای برآمده از جای ديگر بميان آمده خودبخود با آنچه که آنها با هر شيوه خواسته اند انجام دهند، مطابقت دارد: حاصل آن انجماد دستمزدها و نظم زدايی اقتصاد است.

تقسيم به نوعی ديگر

     در مفهوم وارونه، کاملاً می توان شکل ديگری از جهانی شدن را که مبتنی بر همکاری و اقدام به انتقال تکنولوژی ها و مبادله های قاعده مند است، تصور کرد. از اين رو نيروهای اجتماعی از سياتل تا ژنو و سپس از نيس تا گوتبورگ عليه جهانی شدن سرمايه داری بسيج شده اند. رسانه ها به نادرستی اين جنبش را ضدجهانی شدن می نامند. در صورتی که تقريباً کليت آنها در شبکه ها و فعاليت های بين المللی جای دارند. آری، پل های ارتباطی ای لازم است که مرتبط ساختن بی زيان منطقه ها در سطح های بهره وری مختلف را ممکن سازد. وجود قاعده های بازی و قاعده های اجتماعی در سطح جهانی ضرورت دارد. اما همزمان لازم است که اين پيشنهاد ها متکی بر دگرگونی کاملاً ريشه ای قاعده های توزيع درآمدها و دگرگونی در وضع نامساعد کنونی اشتغال باشد. 

جستارهای نظری و عملی پیرامون نوع دیگری از جهانی شدن (9)

جستارهای نظری و عملی پیرامون نوع دیگری از جهانی شدن (8)

جستارهای نظری و عملی پیرامون نوع دیگری از جهانی شدن (7)

جستارهای نظری و عملی پیرامون نوع دیگری از جهانی شدن (6)

جستارهای نظری و عملی پیرامون نوع دیگری از جهانی شدن (5)

جستارهای نظری و عملی پیرامون نوع دیگری از جهانی شدن (4)

جستارهای نظری و عملی پیرامون نوع دیگری ازجهانی شدن  (3)

جستارهای نظری و عملی پیرامون نوع دیگری از جهانی شدن (2)

جستارهای نظری و عملی پیرامون نوع دیگری از جهانی شدن (1)

فرهنگ توسعه - 1386 - لطفا مقاله‌ها، نظرها و پیشنهادهای خود را به آدرس info@farhangetowsee.com بفرستید