شماره 179- بروزرسانی جمعه 17/12/1386                             بازگشت به صفحه اصلی

زن ایرانی در برزخ سنت و مدرنیته

(به مناسبت 8 مارس و چاپ سوم کتاب چالشگری زنان علیه نقش‌ مردان)

دکتر مهرداد درویش پور

به نقل از  ایران امروز

"در ایران چند دهه است كه ایدئولوژی رسمی کشور  تقویت اقتدار دینی، زن‌ستیزی و تجددستیزی  است. با تجربه انقلاب اسلامی و شرایط حاکم بر جامعه، زنان با اشتیاق بیشتری به چالش‌ علیه سنت و ایدئولوژی رسمی جامعه روی آورده و بیش‌ از هر زمان دیگر و بیش‌ از دیگران از گذار به مدرنیته، سكولاریسم و دموكراسی استقبال می‌كنند. دیگر آن كه طی همین دهه ها، روند جهانی شدن شتابی بی‌مانند به خود گرفته است. امری كه امكان آشنائی و بهره‌جوئی زنان ایرانی از دست آوردهای زنان در دیگر نقاط دنیا را افزایش‌ داده است. آشنایی با موقعیت بهبود یافته زنان در جهان مدرن، نه تنها میل به مدرنیسم در میان زنان ایرانی را به مراتب بیش‌ از مردان افزایش‌ می‌دهد، بلكه به روند فردیت‌یابی و خودآگاهی زنانه در زن ایرانی شتاب می‌بخشد. عامل سوم، مهاجرت چند میلیونی ایرانیان در این دو دهه است كه با تأثیرپذیری از فرهنگ مدرن، ‍در انتقال ارزش‌های برابری‌طلبانه به جامعه ایران نقش‌ مؤثری ایفا می‌كنند".

***

پرداختن به نمونه آرمانی ”زن مدرن” و تعیین جایگاه زن ایرانی در رابطه با آن -‌ به ویژه در طرحی مختصر و مقدماتی - از همان آغاز با خطر ارائه تصویرهای شماتیك و كلیشه‌ای به جای بررسی تجربیات زنده، مشخص‌ و متنوع زنان ایرانی روبرو است. بر این امر، می‌بایست دشواری بررسی وضعیت زنان از نگاه مردان را نیز افزود. با علم به این محدودیت‌ها كه این نوشته نیز از آن بری نیست، در این جا و به عنوان طرح مقدماتی تنها می‌توان به چند مفهوم پایه‌ای كه در روشن ساختن مفهوم زن مدرن و موقعیت زنان ایرانی می‌بایست مدّ نظر قرار گیرند اشاره نمود.

سنت و مدرنیته

نخست آن كه مدرنیته فرایندی است كه با اندیشه نوآوری و نوسازی، افسون‌زدائی از مراجع اقتداری چون سنت و مذهب، جایگزینی عقلانیت دنیوی به جای باورهای آسمانی در سر و سامان دادن به زندگی جاری، و تكیه بر علم و تكنولوژی به عنوان نیروی محركه پیشرفت عجین شده است. در واقع مسئله اساسی مدرنیته، پایان یافتن سیاست، اخلاق و فرهنگ دینی است كه تنها در پرتو آن دموكراسی به معنای دقیق كلمه موضوعیت و فعلیت می‌یابد (1). از این رو آنتونی گیدنز رویارویی با سنت را ذات مدرنیته می داند. زیرا در فرهنگ‌های سنتی، گذشته مورد احترام است و نهادها ارزش‌ دارند. فرد سنتی نیز كسی است كه در متن و بستر کردار های سنتی زندگی می كند، بی آن كه به آن بیاندیشد. اما سنت گرایی واكنشی است دفاعی كه آگاهانه با رجعت به سنت ها، در پی حل معضلاتی است كه دنیای مدرن پیش‌ روی قرار می دهد. حال آن كه مدرنیته به افسون زدایی از آن ها می پردازد.

  با این وجود نقدهای پسامدرنیستی، دوگانگی بین سنت و مدرنیته را قابل مكث دانسته و حتا برخی از نحله های آن از ضرورت نوعی بازگشت و احیای سنت سخن می گویند (2). برخی از اندیشمندان ایرانی نیز به ناكارائی قطبی كردن و رویارو قرار دادن سنت و مدرنیته اشاره می كنند. برای نمونه جمشید بهنام برآنست كه بین سنت و تجدد پیوندهای ظریفی وجود دارد. به زعم وی ”اصالت فرهنگی” را می توان حفظ كرد، درحالی كه آسان تر می توان سنت ها را رها كرد. او هشدار می دهد هرنوع تجدد بیرونی اگر با خاطره ها و تجربه های جمعی تلفیق نشود، ریشه كن خواهد شد(3). برخی نیز براین نكته تاكید می ورزند كه دوگانگی تجدد و سنت در ایدئولوژی مدرنیسم، بیشتر محصول تلاش‌ برای تعریف و فهم خود بوده است تا آن كه پیچیدگی های جامعه سنتی را شناسایی كند. از این رو این گروه بر آنند كه به مسئله تنوع جوامع سنتی، تداخل سنت و تجدد، ظهور تجدد از درون سنت ها و نوسازی سنت، به گونه ای درخور پرداخته نشده است (4). حتا برخی نیز از مدرنیته متكی بر سنت سخن می گویند. عباس‌ میلانی در بحث مشابهی از ضرورت در آمیختگی سنت و مدرنیته دفاع می كند و خلاصه نمودن تاریخ مدرنیته به غرب را خطا می داند و تا آنجا پیش می رود كه مدعی می گردد تجدد در بسیاری از زمینه ها در ایران پیش‌ تر از غرب آغاز گشت (5).

  این حقیقتی است كه تجددطلبی نفی همه سنت ها نیست، هرچند بی شك بررسی نقادانه آن ها است. مدرنیته نقد نگرشی است كه سنت را به ایدئولوژی بدل می سازد. نقد كرداری است كه سنت ها را راهنما والگوی زندگی روزمره فرد می نماید و با مشروعیت بخشیدن به آن، سنت ها را دائما باز تولید می كند. این نیز حقیقتی است كه هیچ جامعه ای با نفی و گسست یک شبه از گذشته خویش‌ به پیش‌ نرفته است. در جهان مدرن بسیاری از سنت ها پا برجایند و مدرنیته نیز به نوعی سنت بدل گشته است. اما آن چه مدرنیته را از سنت گرائی و زیست سنتی جدا می سازد، همان خصلت انتقادی مدرنیته و راز زدایی آن از سنت به جای پیروی از آنست. همچنین مدرنیته، مرجعی غیر دنیوی و غیر عقلی برای اداره امور خود نمی شناسد. كم رنگ نمودن این ویژگی های اساسی مدرنیته، به تقلیل گرایی و تبدیل آن به شبه مدرنیسمی می انجامد كه جوامع پیرامونی چون ایران سخت از آن رنج برده اند. ماشا الله آجودانی در اثر خود در باره مشروطه ایرانی و بررسی ریشه های نظری ولایت فقیه هشدار می دهد كه روشنفكران صدر مشروطه با چنین تقلیل گرایی ای به بقای نیرومند سنت گرایی به ویژه در قالب گفتمان های دینی یاری رسانده اند.  شاید هم ازاین روست كه برخی دیگر از متفكران ایرانی همچون داریوش آشوری بر تقابل مدرنیته با سنت تأكید بیشتری نموده و شناخت فرهنگ غرب را راه دست یابی به مدرنیته می دانند (6). این نه به معنای کپی برداری و پذیرش‌ هر آن چه در غرب رخ داده است، بلكه تأكیدی است بر این واقعیت  كه در زمانه ای كه جهانی شدن به روند تحولات، شتابی بی مانند بخشیده است، نمی توان و نباید به مشكلات جامعه ایران با نگرشی محلی و یكسره بومی نگریست.  

مدرنیته و فردیت

مفهوم مدرنیته عمبقا به فردیت گره خورده است. در جوامع پیشامدرن آحاد جامعه تنها به یمن خودسپاری، ابراز وفاداری و مستحیل شدن در جمع هویت می‌یابند. حال آن كه در جوامع مدرن با رشد فردگرایی، تاكید بر هویت فردی و شخصیت مستقل، مبنای تنظیم روابط اجتماعی می‌گردد. به زبان دوركیم اگر در جوامع پیشامدرن، انكار مصالح فردی و یا تابع جمع نمودن آن  مبنای همبستگی اجتماعی مكانیكی است، در جوامع مدرن تحقق فردیت و استقلال افراد، پایه وابستگی متقابل و همبستگی ارگانیك است.

  اما فردیت مدرن چگونه شكل گرفته است؟ بنظر آنتونی گیدنز مدرنیته از سه ویژگی اساسی برخوردار است: 1-‌فرامحلی شدن روابط انسان‌ها كه محصول غلبه بر جدایی زمان و مكان در روند جهانی شدن است، 2-‌غلبه نظام‌های انتزاعی، كارشناسانه و نشانه های نمادین كه غیرشخصی شدن هر چه بیشتر روابط اجتماعی را در بر دارد، 3- كیفیت بازتاب دهنده مدرنیته كه خودشناسی انتقادی و یا به عبارت دقیق‌تر شكل‌گیری فردیت خوداندیش‌، خودنگر و درنگنده (Self Reflective)، و همچنین شكل گیری ”هویت‌شخصی”  (Self Identity)و ”متحقق‌ساختن خویشتن” از جمله پیامدهای آنست كه آن را از نظام و روابط پیشامدرن و سنتی جدا می‌سازد )7(. فرد مدرن به جای دنباله‌روی و تبعیت از سنت، خود ناگزیر از ارزیابی، انتخاب و تصمیم‌گیری است، امری كه او را هر چه بیشتر به کنش گری جانبدار (سوبژكتیو) بدل می‌سازد. هابرماس‌ نیز بر آن است كه مدرنیته و خوداندیشی انتقادی، تعیین سرنوشت خود و متحقق‌ساختن خویش، مادامی كه نگاه آدمی دنیوی نگردد، شكل نخواهد گرفت (8).

  دیگر آن كه همان گونه كه گیدنز تاكید می كند با حاكم شدن فرد بر سرنوشت خویش‌ در مدرنیته، نقش روندهای قابل پیش بینی در زندگی افراد كاهش‌ می‌یابند. علاوه بر آن با هجوم اطلاعات روزافزون، حقایق جدیدی شكل می‌گیرند كه موجب تردید در صحت قضاوت‌های پیشین می‌شوند.  چنین تحولی فرد را با عدم‌اطمینان به ”حقیقت” روبرو می‌سازد كه حاصل آن نوعی ناامنی روانی است. با این وجود همین شكل‌گیری فردیت مستقل، خودمختار و امكان گزینش‌ فعال و خودشناسی انتقادی است كه به مدرنیته و انسان مدرن خصلتی پویا می‌بخشد.

  بی‌شك مدرنیته در جهان امروز از تنوع و میزان رشد متفاوتی برخوردار است كه بازتابی از شرایط بومی جوامع گوناگون است. شرایط و میزان رشد مدرنیته و شكل‌گیری فردیت در جوامعی همچون ایران به شدت محدودتر از جهان غرب است. اما انكار خصلت جهانی مدرنیته و منحصر دانستن آن به غرب، ادعای خطرناكی است كه غالباً ریشه در اندیشه غرب‌محورانه دارد و بسیاری از متفكران بزرگ غربی از ماكس‌ وبرگرفته تا به امروز بدان دچار بوده اند (9). روند توسعه شهرنشینی و صنعتی شدن، افزایش‌ تخصص‌ و تقسیم كار اجتماعی كه نقش‌ مهمی در گسترش‌ تفاوت بین افراد، تضعیف همنوائی گروهی و ”وجدان جمعی” و توسعه فردگرایی دارد، پدیده‌ای عمومی است كه در جوامع گوناگون با شدت و ضعف مختلف به چشم می‌خورد.

  درجه رشد فردگرایی و كم و كیف آن در جوامع غربی نیز یكسان نبوده و تابعی از شرایط ساختاری متفاوت این جوامع است. علاوه برآن، عواملی چون تعلق طبقاتی، جنسی، قومی، نژادی و بالاخره پیشینه‌های فردی و اجتماعی در درجه رشد فردگرایی در بین افراد و گروه‌های اجتماعی گوناگون مؤثر است. با علم به این حقیقت، در این گفتار صرفاً به تأثیر جنسیت در چگونگی رشد فردگرایی در جوامع مدرن اشاره خواهد شد.

تفاوت های فردیت مردانه و زنانه

به لحاظ تاریخی بین فردیت مردانه و زنانه تفاوت چشمگیری وجود دارد. به گفته ریتا لیلیستروم (Rita Liljeström) پرفسور جامعه شناس‌ و فمینیست سوئدی، زمانی که تقسیم كارِ خانگی بر اثر گسترش كارٍ مزدی و اشتغال در اجتماع دستخوش تغییر شد، این نخست مردان بودند كه به فردیت دست یافتند. با حضور هرچه گسترده تر انسان ها به مثابه فرد و نه چون عضوی از فامیل در حوزه اشتغال، در سازمان های اجتماعی و در دیگر نهادها، فردیت رشد یافت. رابطه فرد با پیرامون، دیگر نه بر محور مناسبات خانوادگی، بلکه همچون رابطه ای بین آحاد مستقل چامعه شكل گرفت. بر این اساس‌، فعالیت های گوناگون مردان از یکدیگر تفكیك و مستقل گشت. زنان مزدوج اما در زندگی خانوادگی محبوس‌ ماندند و به مثابه همسر، مادر و مسئول كارِ خانگی (بانوی خانه)، نقش‌ واحد و درهم تنیده و "مکمل" مرد را همچنان بر عهده داشتند. حال آن كه مردان گذشته از نقش‌ شوهر و پدر در عین حال به عنوان فردی شاغل و شهروند آزاد فردیت نیز یافتند. اما دوگانگی ارزش‌ ها در فرهنگ بورژوایی كه امكان آموزش‌ و اشتغال دختران طبقه متوسط را فراهم آورد، آن را به سلاحی علیه خود مردان بدل ساخت. بازار كار و بخش‌ خدمات به منظور تامین سود خویش‌، دیر یا زود ناگزیر از استخدام زنان مزدوج نیز بود. بدین گونه همسران و مادران توانستند علاوه بر عضو خانواده بودن، هویت دیگری به دست آورده و از درآمد مستقل برخوردار شوند. بدین ترتیب به تدریج الگوی جدیدی از خانواده طی دهه های گذشته در غرب و قبل از همه در كشورهای اسكاندیناوی شكل گرفت كه بنابرآن، زن و مرد هر یك فرد مستقلی به شمار می روند كه هم در امور خانوادگی والده و همسری برابر به حساب می آیند؛ هم در بازار كار حضور دارند؛ هم شهروند جامعه اند و هم هر یك برای خود از اوقات فراغت فردی برخوردارند (10). روندی که نشانگر سیر و چگونگی رشد تاریخی و اجتماعی فردیت در این گوشه جهان است.

  بدین ترتیب رشد فردگرایی در مردان، ضرورتاً به تغییر موقعیت آن‌ها در خانواده و در رابطه بین دو جنس‌ منجر نگشت. به عبارت روشن‌تر شكل‌گیری هویت مستقل و فردیت یافتن مردان با تغییر نقش‌ جنسی آنان توأم نشد. اما رشد و شكل‌گیری فردیت زنانه كه به لحاظ تاریخی نسبت به مردان پسین‌تر بوده است، به استقلال نسبی زنان از مردان، تغییر نقش‌ جنسی‌شان و از حاشیه به متن کشیده شدن آنان منجر گشت. فردیت یافتن و شكل‌گیری شخصیت مستقل زنان، آشكارا به معنای كاهش‌ وابستگی آنان به مردان و به زیر سئوال رفتن نقش‌ جنس‌ دوم و ”نیمه دیگری” بود كه پیش‌ از این خود را با ”نیمه اول” و در سایه آن تعریف می‌نمود.

  به عبارت دیگر فردیت یافتن زنان با استقلال مادی آنان، یافتن خودآگاهی زنانه، پایان بخشیدن به تلقی ای از نقش  سنتی زن (كه‌ او را با مادر، همسر و ”بانوی خانه دار” بودن و ” جنس‌ دوم”  تعریف می کند)، و بالاخره با به رسمیت شناختن سروری زنان بر بدن خویش‌ و چگونگی پاسخ گویی به نیازها و خواهش های جنسی و كلاً آزادی های جنسی زنانه همراه گشته است. از این رو رشد فردگرایی در زنان به ناگزیر به چالشگری علیه نقش‌ تاكنونی مردان نیز منجر گشته است.

  تعجب انگیز نیست كه در فاز اول رشد فردگرایی در جوامع غربی - به رغم مبارزات پیگیر زنان و دست آوردهایشان - گفتمان‌های فمینیستی نقش‌ تعیین كننده ای در جامعه نیافتند. زنان در نیمه اول قرن بیستم در بسیاری از كشورهای غربی نه تنها از حقوق خانوادگی محروم بودند، ‍بلكه حتا فاقد حق رأی بوده و شهروند برابر نیز به شمار نمی آمدند. حال آن كه از اواخر دهه 1960 و به ویژه از آغاز دهه 1970 تا به امروز گفتمان‌های فمینیستی  نه فقط در زمینه مبارزه برای حقوق برابر در خانواده، بازار كار، اجتماع ، سیاست و سکسوالیته، بلكه با تلاش‌ در جهت فمینیزه كردن ارزش‌ های جامعه، به یكی از مطرح‌ترین گفتمان‌های اجتماعی بدل گشته‌اند.

  با این همه، همان گونه كه لیلیستروم تاكید می كند زن مدرن در غرب نیز در كشمكشی دائمی بین توجه به خود و  مراقبت و نگهداری از دیگری به سر برده است (همان منبع پیشین). امری كه به صورت كیفی روند فردگرایی در زنان و مردان را متفاوت ساخته است. پروسه فردیت یافتن مردان به جدائی هر چه بیشتر زندگی خصوصی از عمومی و تأكید بر ایجاد حد فاصل بین ”خود”  و ”دیگری” - فرد از اجتماع - منجر شده است. حال آن كه فردیت یافتن زنان با ایجاد حدفاصل با ”دیگری”  ‌استقلال از مردان‌ را نیز در بر داشته است. ایجاد چنین حد فاصلی به ویژه در روابط نزدیك زناشوئی و خانوادگی به مراتب دشوارتر است. علاوه بر آن، فردیت زنانه با زیر سئوال بردن تمایز مرزهای خصوصی و عمومی نیز همراه بوده است. به عبارت روشن تر ‍زنان به منظور استقلال یافتن در خانواده و تأمین حقوق خود، خواستار مداخله اجتماع در برخی از حوزه‌های ”حریم خصوصی”  نیزشده‌اند. خواست ممنوعیت خشونت در خانواده، حق شكایت علیه تجاوز جنسی شوهر، ایجاد امكانات اجتماعی بیشتر برای تقسیم كار عادلانه‌تر در خانه و در مراقبت از فرزندان، خواست مزدی كردن كارِ خانگی و... نمونه‌هایی از این دست است. شعار فمینیستی خصوصی، عمومی است و  امورشخصی محصول نوعی سیاست است، به طور كلی جلوه‌ای از تفاوت در روند فردیت‌یابی زنان و مردان است. البته این بدان معنا نیست كه خواست مشتركی مبنی بر دفاع از حریم خصوصی در برابر مداخله اجتماعی وجود ندارد. اما كم و كیف این خواست در بین زنان و مردان متفاوت است.

زنان ایران در برزخ سنت و مدرنیته

اگر شكل گرفتن زن مدرن، محصول فردیت یافتن زنان در دوران پسین مدرنیته است، پس‌ موقعیت زنان ایرانی كه از جامعه‌ای برخاسته‌اند كه تكلیف خود را هنوز با مدرنیته نیز روشن نكرده است، چگونه است؟ جامعه ایران به‌رغم تحولات چشمگیر در قرن بیستم، هنوز در نیمه راه تجدد به سر می‌برد. از دیرباز  صف آرایی و كشاكش‌ بین طرفداران مدرنیته و سنت در ایران از جمله خود را در شكل مبارزه برای حقوق زنان در یکسو و مخالفت با آن در سوی دیگر به نمایش گذارده است. از یک سو كشف حجاب توسط طاهره قرهَ العین، مبارزات زنان در دوران مشروطه و پس از آن، مبارزه فعال زنان سكولار و پیشرو در آستانه انقلاب و به ویژه مبارزات امروز زنان و از جمله کمپین یک میلیون امضا،  نشان از پیوند جنبش تجدد خواهانه یا  خواست حقوق برابر زنان و مردان دارد. از سوی دیگر مبارزه علیه حقوق زنان توسط بسیاری از علما در عصر مشروطه ، تخطئه حق رای زنان توسط فناتیسم اسلامی در در دهه  1340، ایدئولوژی زن ستیز حاکم بر انقلاب سال 1357، گسترش قوانین تبعیض آمیز علیه زنان در دوران جمهوری اسلامی و كشمكش‌ امروزین بین بنیادگرایان اسلامی  و زنان نشان از پیوند تجدد ستیزی با ایدئولوژی زن ستیز در تمامی این دوران دارد.

  با این همه پیش از این، زنان غالباً تنها در جنبش‌ های عمومی حضور یافته و به ندرت خواست های مستقل خود را مطرح نمودند. اما این جدال پس‌ از پیروزی انقلاب اسلامی ایران وارد دور جدیدی گشته و از كیفیت نوینی برخوردار شده است كه بنابر آن زن‌ستیزی مهم ترین مظهر سنت‌گرایی و دفاع از حقوق زنان به اصلی‌ترین معیار مدرنیته بدل گشته است. این بار حضور زنان در مبارزات اجتماعی در اساس‌ نه صرفاً با پیروی از خواست های عمومی بلكه با تأكید بر خواست های ویژه زنان همراه شد. تظاهرات زنان در روز جهانی زن در اسفند ماه 1358 نقطه آغاز این دوره جدید بود. با این همه، این مبارزات نه در متن مدرنیته بلكه به منظور دست یابی بدان جریان داردكه لاجرم بر كم وكیف خواست های جنبش‌ زنان تاثیر گذاشته و محدودیت هایی را برآن تحمیل كرده است.

  هر چند در بین زنان ایرانی نیز هم چون جوامع دیگر ، گرایشات فكری و گروه‌بندی و تعلقات اجتماعی متفاوتی وجود دارد و یكدست شمردن آن‌ها ممكن نیست، با این همه حتا بسیاری از‌زنان مدرن ایران نیز از موقعیت برزخی بین سنت و مدرنیته خارج نشده‌اند. آن هم به این دلیل ساده كه هنوز زندگی در جامعه مدرن را تجربه نكرده‌اند. علاوه برآن در ایران به جز موانع ساختاری، فشار سنت و افتدار دینی حاکم نیز روند پشت سر گذاشتن موقعیت برزخی زنان ایرانی را كند و دشوارتر نموده است و حتی بسیاری از زنان تجددطلب را به عقب نشینی و سازش‌ با سنت واداشته است. در جامعه‌ای كه ارزش های حاکم بر آن هنوز فردیت را نكوهش‌ کرده و تجددطلبی و سكولاریسم را ارزشی "بیگانه"، "وارداتی" و غربی می خواند، رها شدن از برزخ  سنت و مدرنیته بسیار دشوار است و چالشی گسترده و نیرومند را می طلبد. به ویژه آن كه سیاست رسمی نیز بر پایه دین سالاری، تقویت مذهب و ارزش‌های سنتی و در رأس‌ آن نظام ارزشی پدرسالار استوار است.

  با این همه، با آن كه بسیاری از زنان ایرانی از تجربه زندگی مدرن كاملاً برخوردار نیستند، اما در عمل در صف اول مبارزه برای مدرنیته قرار گرفته اند. به عبارت دیگر احتمالاً روند مدرنیته در ایران  از مسیر طی شده در غرب از برخی جهات متفاوت خواهد بود كه درآن خودآگاهی زنانه تقدم خواهد یافت. به لحاظ تاریخی در غرب مدرنیته نخست به تثبیت عقلانیتی مردانه منجر گشت، فردیت در مردان بر شکل گیری فردیت در زنان تقدم یافت و شكل گیری فردیت و خودآگاهی زنانه در مقیاسی‌ گسترده پیامد دوران پسین مدرنیته به شمار می رود. اما در ایران و به ویژه در بین ایرانیان مهاجر، تلاش‌ برای فردیت‌یابی زنان، به یكی از اصلی ترین نیروهای محركه برای رشد فرهنگ مدرن در جامعه ایرانی بدل شده است. امری که می تواند در پیش قراولی جنبش زنان ایران در گذار به مدرنیته موثر افتد. شاید هم از این روست كه  در ایران مبارزه برای مدرنیته به یكی از اصلی‌ترین خواسته های جنبش‌ زنان بدل گشته است. به همان گونه كه  دفاع از برابری زن و مرد معیار سنجش‌ درجه‌ی آزادی و تجددخواهی در جامعه به شمار می‌رود.

  در توضیح علل این ویژگی می‌توان به تأثیر سه عامل مهم اشاره نمود. نخست آن كه در ایران چند دهه است كه ایدئولوژی رسمی کشور تقویت اقتدار دینی، زن‌ستیزی و تجددستیزی است.  تحت چنین شرایطی زنان با تجربه اندوزی از انقلاب اسلامی با اشتیاق بیشتری به چالش‌ علیه سنت و ایدئولوژی رسمی جامعه روی آورده و بیش از هر زمان دیگر و بیش‌ از دیگران از گذار به مدرنیته، سكولاریسم و دموكراسی استقبال می‌كنند. دیگر آن كه طی همین دهه ها، روند جهانی شدن شتابی بی‌مانند به خود گرفته است. امری كه امكان آشنائی و بهره‌جوئی زنان ایرانی از دست آوردهای زنان در دیگر نقاط دنیا را افزایش‌ داده است. آشنایی با موقعیت بهبود یافته زنان در جهان مدرن، نه تنها میل به مدرنیسم را در میان زنان ایرانی به مراتب بیش‌ از مردان افزایش‌ ‌داده است، بلكه به روند فردیت‌یابی و خودآگاهی زنانه - دست کم در نزد زنان طبقه متوسط شهری و سکولار ایران - شتاب ‌بخشده است. عامل سوم، مهاجرت چند میلیونی ایرانیان در این دو دهه است كه با تأثیرپذیری از فرهنگ مدرن، ‍در انتقال ارزش‌های برابری‌طلبانه به جامعه ایران نقش‌ مؤثری ایفا می‌كنند.

  با این همه نباید در مورد ظرفیت و نقش‌ پیشقراولی زنان ایرانی در گذار به مدرنیته دچار خوش‌بینی و غلّو گردید. نابرابری های گسترده بین زنان و مردان در ایران، شكاف عمیقی آفریده است و موجب عقب‌ماندگی فرهنگی بسیاری از زنان ایرانی گشته است. به گونه‌ای كه  گروه هایی از زنان خود فعالانه به حمایت و توجیه سنت و روابط پدرسالاری بر می‌آیند. علاوه بر آن این واقعیت كه در ایران بخش غالب جمعیت زنان از اشتغال برخوردار نیستند، ‍پروسه فردیت یابی آنان را كند می كند. در واقع این زنان طبقه متوسط شاغل، تحصیلكرده، ‍شهری و سكولار هستند كه بیش‌ از همه می توانند به پیشقراولان واقعی مدرنیته در ایران بدل گردند. در این راستا نقش‌ مهاجرت در تسریع این روند در نزد این گروه بسیار برجسته است.

زنان مهاجر ایرانی: پیشقراولان مدرنیته

روشن است كه توان و ظرفیت زنان ایرانی مهاجر در جذب فرهنگ مدرن به مراتب بیشتر از زنان داخل كشور است. البته این بدان معنا نیست كه مهاجرت نقطه آغاز پی بردن زن ایرانی به ارزش‌ های مدرن و به ویژه به حقوق جنسیتی خویش‌ است، اما برای بسیاری از آن ها نقطه عطفی بوده است. علاوه برآن، زنان مهاجر ایرانی بیشتر از مردان به تطبیق با زندگی در جامعه مدرن تمایل نشان می‌دهند (رجوع شود به فصل ”چالشگری زنان مهاجر علیه نقش‌ مردان” و منابع شماره 11 تا 16(.

  با این همه بین تغییر ارزش‌های فرهنگی با تغییر شرایط مادی زندگی فاصله‌ای چشمگیر وجود دارد. تغییر موقعیت تحصیلی و اقتصادی و به‌دست آوردن استقلال مادی، تغییر روابط حقوقی و حتا تغییر در مناسبات اجتماعی روزمره، معمولاً سریع تر از تغییر در باورهای فرهنگی صورت می‌گیرد. زن مهاجر ایرانی مدرن كه در غرب بسر می‌برد به لحاظ عینی معمولاً با زندگی برزخی روبه رو نیست. اما پیشینه فرهنگی او كوله‌باری از الگوهای سنتی و برزخی بر جای گذاشته است كه در بسیاری از مواقع مانع از آن می‌گردد كه ذهنیت وی با موقعیت عینی كه در آن به سر می‌برد، تطبیق یابد. به عبارت روشن‌تر هرچند زنان ایرانی مهاجر در مقایسه با دیگر زنان ایرانی به گونه‌ای چشمگیرتر از موقعیت برزخی و كشاكش‌ بین سنت و مدرنیته فاصله گرفته‌اند، اما بیشتر آن ها هنوز یكسره از آن خلاص‌ نشده‌اند. چگونگی تلفیق برخورداری از حقوق خویش‌ و میزان مسئولیت پذیری فردی، میل به استقلال طلبی از یكسو و اتكاء به مردان در رتق و فتق امور جاری و گاه در تصمیم گیری های اساسی از سوی دیگر، برخورداری از آزادی های جنسی و در عین حال نگرانی از قضاوت دیگران و توجه بیش‌ از حد به آن، كسب خودآگاهی زنانه و در عین حال تبعیت از نقش‌ های سنتی در تقسیم كارِ خانگی، در نگهداری از كودكان و در زندگی زناشویی، افزایش‌ میل به فعالیت های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و در عین حال تمكین به رهبری قویاً مردانه در این فعالیت ها و به زیر سوال نبردن آن، نمونه هایی از این موقعیت برزخی، دوگانكی ها و كشاكش‌ بین سنت و مدرنیته در نزد بسیاری از زنان مهاجر ایرانی است. در این میان به ویژه زنانی كه در جوامع مدرن غربی در موقعیتی حاشیه‌ای به سر می‌برند، كمتر شانس‌ و امكان آن را می‌یابند كه به كشاكش‌ درونی خود بین سنت و مدرنیته در راستای هویت‌یابی مدرن پایان دهند.

  علاوه بر آن، همان گونه كه هایده مغیثی اشاره میكند تبعیض‌ قومی و نژادی و یا تحقیر اقلیت قومی، خطر رویكرد فرد به فرهنگ خودی و پیشین را افزایش‌ می دهد، امری كه می تواند به دفاع بسیاری از زنان از برخی از ارزش‌ های سنتی بیانجامد (11). او بر آن است كه زندگی در ”سرزمینی كه به آن تعلق نداری” می تواند اولویت های اجتماعی و سیاسی و اشتیاق فردی را به خاطر حمایت از مرتبت جمعی، و هویت فرهنگی را به بهای آسیب رساندن به برابری جنسیتی و حقوق دمكراتیك به پشت صحنه براند.

  شاید حتی بتوان رویكرد برخی از روشنفكران ایرانی به سازش‌ با سنت و اندیشه های سنت گرایانه - كه از جمله خود را در دنباله روی گروه كثیری از فمینیست های سكولار از فمینیسم اسلامی به نمایش‌ می گذارد - را ناشی از حضور ناخود آگاه اما سنگین این عامل دانست.از سوی دیگر علی اكبر مهدی نیز در همین راستا تأكید می كند زن ایرانی نوگرا چه در ایران و چه در غرب، از نوعی احساس‌ دگربودگی (Othernes) رنج می برد. او در پژوهش‌ پرسشنامه ای خود از سه گرایش‌ تجدد طلبانه، گرایش‌ سنتی و گرایش‌ نیمه سنتی - نیمه تجددطلبانه در میان زنان مهاجر ایرانی در آمریكا نام می برد و از هویت متغییر زن مهاجر ایرانی نسل اول سخن می گوید كه هنوز تعریف ثابت و روشنی از ”خود” و ”دیگری” ندارد. هم از این رو، او انتظار بروز مجموعه خصایص‌ فرهنگی و اجتماعی باثبات ازسوی آنها را منطقی نمی داند (12). برخی دیگر از پژوهشگران نیز بر آنند هر چند زنان مهاجر ایرانی از ظرفیت بهتری برای ادغام در جامعه جدید برخوردارند، با این همه، فقدان فردیت در فرهنگ ایرانی مانع مهمی در جذب هرچه بیشتر ارزش‌ های نوین، حتا در بین زنان بوده و آنان نیز نمی توانند از تقابل فرهنگی و بحران هویت برحذر باشند (13).

  با این همه، همان گونه كه خود این پژوهشگران نیز اذعان دارند حاكم بودن تجدد درغرب، ‍تأثیر مهمی درگسترش‌ تمایلات تجددطلبانه زن ایرانی مهاجر دارد. حال آن كه نوگرایی در ایران نوعی انتخاب و چالش‌ در برابر ساختارحاكم به شمار رفته و با دشواری های فراوانی روبروست. همچنین این واقعیت كه در ایران تجدد ستیزی، ایدئولوژی رسمی دولتی به شمار می رود، انگیزه ارائه تصویری مدرن از خود در نزد جهانیان را افزایش‌ داده است. این گرایش‌ به ویژه در میان زنان، به منظور نشان دادن فاصله با حكومتی كه از آنِ خود نمی دانند بسیار نیرومند تر است. این امر همچون مكانیسم دفاعی برای غلبه بر تصویری كه جوامع غربی به یمن انقلاب اسلامی از ایرانیان یافته اند، نقش‌ مؤثری در تمایل هر چه بیشتر آنان و به ویژه زنان در جذب ارزش‌ های مدرن داشته است.

  علاوه برآن، این خطر كه مهاجرین ایرانی در واكنش‌ به تبعیض‌ نژادی به فرهنگ سنتی پیشین روی آورند، به مراتب در مردان بیشتر از زنان است. زیرا برای زنان رجعت به فرهنگ سنتی پدرسالار از جذابیت چندانی برخوردار نیست. و بالاخره، برداشت زنان مهاجر ایرانی نسبت به جامعه مدرن، بسته به پیشینه و موقعیت اجتمایی و سنی اشان متفاوت است. آنان هرچه از سطح تحصیل و اشتغال بالاتر و زمینه روشنفكری و سكولاریسم بیشتری برخوردار باشند و به لحاظ سنی جوانتر باشند به جذب فرهنگ مدرن تمایل بیشتری نشان می دهند . پژوهش‌ های من در سوئد درباره خانواده های جدا شده و همچنین خانواده هایی كه با یكدیگر به سر می برند نشان می دهد كه در هردو گروه، تمایل به جذب در جامعه جدید و ارزش‌ های مدرنیته، در زنان به مراتب بیشتر از مردان است (به فصل ششم، هفتم و هشتم  كتاب چالشگری زنان علیه نقش‌ مردان رجوع شود). پژوهش‌ های دیگری درباره ایرانیان مهاجر در جوامع غربی چون فرانسه، انگلیس‌، ‍كانادا، آمریكا و سوئد نیز نشانگر آن است كه زنان ایرانی در مقایسه با مردان از پیشرفت نسبی بیشتر برخوردار بوده اند (14).

  تحقیقی در باره طرز تلقی زنان و مردان ایرانی مقیم ایران و آمریكا در باره سكس‌، كودك و خانواده نشان می دهد كه نه فقط نگاه مهاجرین ایرانی نسبت به مسائل فوق در مجموع آزادانه تر از ایرانیان داخل کشور است، بلكه در مجموع زنان تلقی مدرن تری در مقایسه با مردان دارند. برای مثال مهاجرین ایرانی به طور عام و مهاجرین زن ایرانی به ویژه، تلقی بردبارانه تر و مثبت تری نسبت به همجنس‌ گرایی - كه یكی از تابوهای جنسی در ایران و یكی از حوزه های رویگردانی و هراس‌ تفكر مردسالاری است – از خود نشان میدهند (15(.

  همچنین تحقیقات دیگری در هلند و آمریكا نشان می دهند كه برداشت های سیاسی و ایدئولوژیك افراد نیز در میزان انطباق فرهنگی آنان با جامعه و ارزش‌ های نوین مؤثرند. برای مثال این تحقیقات نشان می دهند كه زنان چپ گرا تمایل بیشتری به ارزش‌ های مدرن نشان داده و از خودآگاهی جنسی بیشتری برخوردارند (16). به عبارت روشن تر آنان از تمایل بیشتری در به چالش‌ فرا خواندن نقش‌ مردان برخوردارند  .تغییر در موقعیت زنان ایرانی مهاجر تلاش‌ برای یافتن هویت فردی و چالشگری علیه نقش‌ مردان را به یكی از مهمترین دغدغه‌های ذهنی، به ویژه در بین زنان روشنفكر، تحصیل‌كرده، ‍سكولار و برآمده از طبقه متوسط مدرن شهری بدل كرده است. دقیقاً این گروه از زنان ایرانی‌اند كه در آینده الگوهای زن مدرن ایرانی را تشكیل خواهند داد.

  برزخ هر چند دشوار است، اما ناپایدار و گذراست. كشمكش‌ بین سنت و مدرنیته در ذهنیت زن ایرانی بالاخره به فرجام خواهد رسید، در روندی كه مهم ترین مؤلفه آن چالش‌ بر علیه نقش‌ مردان به شمار می‌رود. گذر از این برزخ اما آیا به سادگی شدنی است؟ به رغم دشواری های بسیار، دگردیسی های تاكنونی، بارقه های نویدبخشی از گذار به مدرنیته را نشان می دهند.

(توضیح: کتاب چالشگری زنان علیه نقش‌ مردان با ویرایشی کاملا تازه توسط نشر باران ( info@baran.st ) در دست انتشار است. نسخه جدید این مقاله که  در اصل فصلی از کتاب است برای نخستین بار در سایت  ایران امروز  درج شده است).

به نقل از ایران امروز

توضیحات و منابع

1  ”گفتگو با لوك فری” در نقد عقل مدرن، رامین جهانبگلو، 1376، سپهر اندیشه.  

2 وین هادسن: ”پست مدرنیته و اندیشه اجتماعی معاصر” در پست مدرنیته و پست مدرنیسم، ‍

ترجمه و تدوین حسینعلی نوذری، 1379، نقش‌ جهان، تهران.

3  جمشید بهنام: ”نگاهی دوباره بر مسئله تجدد”، ایران نامه، سال هجدهم، شماره 2، بهار

1379  .

4 ”پروژه ناتمام مدرنیته، گفتگو با حسین بشیریه” در سنت، مدرنیته، پست مدرن، به كوشش‌ اكبر گنجی، 1375، نقش‌ جهان، تهران.

5  عباس‌ میلانی: تجدد و تجددستیزی در ایران، 1378، نشر آتیه، تهران.

6 داریوش‌ آشوری: ما ومدرنیت، طلوع آزادی، 1379، تهران.

7 آنتونی گیدنز: تجدد و تشخص‌ ، جامعه - هویت فردی در عصر جدید، ترجمه ناصر موفقیان، ‍

1378، نشر نی، تهران.

8 Bernstein, R.J (1985) Habermas and Modernity. Cambrid Mass.

همچنین رجوع شود به ”گفتگو با هابر ماس ” در نقد عقل مدرن، رامین جهانبگلو، 1376، سپهر اندیشه، تهران.

9  ژولین فروند، جامعه شناسی ماكس‌ وبر، ترجمه عبدالحسین نیك گهر، 1362، نشر نیكان، ‍

تهران.

10 Liljeström, Rita (1986) ”Individ och paret" Sociologisk Forsknin, N 2.ِ

 11هایده مغیثی: ”زن ایرانی در مهاجرت: جایگزینی مقاومت فرهنگی و تغییر”، جنس‌ دوم، ‍

شماره ششم و هفتم، 13791  .

12علی اكبر مهدی: ”زنان ایرانی، نوگرایی و مهاجرت”، بررسی مطالعات زنان، شماره 2، ‍

تابستان 1998 .

13 Ahmadi, Freshteh and Nader (1995) Iranian Islam and the Concept of the Individual.Dep of sociology. Uppsala University.

 14برای نمونه می توان به ویدا ناصحی: ”نقش‌ زنان در خانواده های مهاجر ایرانی” در

نشریه گفتگو شماره 9 سال 1374، روحی شفیعی: ”وضعیت زنان پناهنده ایرانی در انگلیس”

در نشریه آرش‌ شماره 36 و 37  سال 1994 و منبع شماره 11، 15 و 16 رجوع نمود.

15 Hojat, Mohammad reza and .... (1999) "remarital sexual, child Rearing, and Family Attitudes of Iranian Men and Wome in the United States and In Iran".The Journal of sychology, N1.

16 Ghorashi, Halleh (1997) "Shifting and Conflicicting - Iranian Women olitical Activists in Exile" The European Journal of Women,s studies. Vol 4, Issue 3. And:

Shahidian, Hammed (1996) "Iranian Exiles and Sexual olitics: Issues of Gender Relations and Identity" Journal of Refugee Studies, Vol 9, N 1.  

فرهنگ توسعه - 1386 - لطفا مقاله‌ها، نظرها و پیشنهادهای خود را به آدرس info@farhangetowsee.com بفرستید