منافع فردي و منافع جمع

مازيار صالحي

يكي از مهمترين فعاليتهاي رايج در بين هواداران نئوليبراليسم، توجيه تئوريك سياستهاي پيشنهادي اين گروه در خصوص اقتصاد و فرهنگ است. در اين زمينه تلاشهاي بسياري توسط اين گروه در حال انجام شدن است(1) كه محورهاي عمدة فعاليت آنان پوشاندن قسمتهايي از تئوري اقتصاد، بازي با كلمات، استفاده از معاني محاوره اي واژه ها و كلمات كليدي تئوري اقتصاد و در نهايت سوء استفاده از عدم آشنايي تودة تحصيلكردگان با تئوري و مباحث اقتصادي است. يكي از شايعترين اين فعاليتها موجه جلوه دادن فعاليتهاي سودجويانه با استناد به اين نكته است كه با حداكثر شدن منافع افراد مي توان منافع جامعه را حداكثر نمود. برخي از هواداران اين مشرب تا آنجا پيش رفته اند كه مدعي اند :“ نه تنها آزاد گذاشتن مردم در تعقيب منافع شخصي هيچ تضادي با منافع جامعه ندارد، بلكه تنها و تنها با اين ابزار است كه مي توان منافع عمومي را حد اكثر كرد.” (2) مولفة اصلي استدلالات اين گروه نيز معمولا بر پاية برخي از نظريات آدام اسميت است. آدام اسميت در كتاب ثروت ملل خود چنين اظهار نظر كرده است:“ به علت نيكو كاري قصاب، آبجو فروش، يا نانوا نيست كه ما مي توانيم اميدوار باشيم به ناهاري برسيم، بلكه به علت توجه آنها به منافع شخصي خودشان است. ما مخاطب انسان دوستي آنها نيستيم بلكه مخاطب خود دوستي آنانيم و هيچگاه سخن ما با آنها در بارة نيازهاي خودمان نيست، بلكه در بارة منافع آنهاست.”(3) البته نئوليبرالها تا آن حد پيش رفته اند كه مدعي شده اند: “ آدام اسميت، كه در پايه ريزي علم اقتصاد بيش از همه نقش دارد، در كتاب معروف خود نشان مي دهد كه ثروتمند شدن جامعه تنها در ساية ثروتمند شدن  افراد و جستجوي نفع شخصي امكان پذير است. در نظام اقتصاد اسميت ، كه آن را نظام آزادي طبيعي  نام مي نهد،جستجوي نفع شخصي به خير عمومي ( ثروتمند شدن ملت يا جامعه ) مي انجامد… ”(4) (تاكيد از ماست). در اين خصوص مي توان به بحث در خصوص نظريات متقدمين علم اقتصاد پرداخت و از مدعيان خواست كه نشان دهند آدام اسميت كجا و چگونه توانسته است يكتا بودن راه ثروتمند شدن جامعه را نشان دهد و چگونه اين ادعا با تجربة راههاي رشد مختلفي كه توسط كشورهاي متفاوت تجربه شده است، تطابق دارد؟ اما در اين نوشتار هدف ديگري پيگيري مي شود كه عبارت است از بررسي مدعاي فوق پس از گذشت حدود 227 سال از تاريخ انتشار كتاب ثروت ملل. اين پرسش مطرح است كه آيا دستاوردها و تجارب علم اقتصاد  اين سخنان را تائيد مي كند؟ وجاهت علمي اين نظريه پردازي ها امروزه تا چه حد است؟ لازم به ذكر است كه تا كنون اكثر مدافعان اين نظريه تنها به نقل ‘احاديث’ از علماي اقتصاد دان كه حدودا 200 الي 250 سال پيش زندگي مي كرده اند پرداخته و از بررسي مسئله در چارچوب دانش اقتصادي موجود طفره رفته اند.  براي پرداختن به اين مسئله، آن هم به گونه اي كه غير متخصصان نيز حوصلة پيگيري آن را نيز  داشته باشند  چند مسئلة معروف در علم اقتصاد مطرح شده و مورد بحث قرار مي گيرند.

مسئلة زنداني ها: (5)

يكي از معروفترين مسائلي كه در اينجا به آن پرداخته مي شود مسئلة زنداني هاست. اين مسئله كه بيشتر در چارچوب ‘نظرية بازيها’(6) مطرح و بحث مي شود به بررسي هماهنگي و يا تقابل منافع افراد و كل جامعه مي پردازد، معمولا به صورت ذيل طرح مي گردد:  دو نفر با اجناس عتيقه دستگير مي شوند و به سرقت آن اشياء متهم مي شوند اما دلايل لازم براي اثبات اتهام وجود ندارد مگر اينكه يكي يا هر دو اين افراد اعتراف كنند. البته مي توان آنها را به جرم داشتن اين اشياء عتيقه به حبسهاي كمتري محكوم كرد. زنداني ها مجاز به برقراري ارتباط با يكديگر نيستند (به اين ترتيب امكان تباني آنها با يكديگر و يا تهديد همديگر براي همكاري وجود ندارد)  و بازجويي از هردو آنها به طور مشابه و همزمان انجام مي شود. اگر هر دو زنداني اعتراف كنند هر دو آنها به دو سال زندان محكوم مي شوند و اگر هيچكدام اعتراف نكنند هر دو به جرم داشتن اشياء عتيقه به شش ماه زندان محكوم مي شوند. اگر فقط يكي از زنداني ها اعتراف كند وي آزاد شده و زنداني ديگر به پنج سال زندان محكوم مي گردد. همانطور كه ملاحظه مي شود هر زنداني تمايل دارد كه اعتراف كند چرا كه اگر وي اعتراف نكرده و زنداني ديگر اعتراف كند وي به 5 سال محكوم مي شود(7). خلاصة وضعيت اين افراد را مي توان در جدول ذيل نشان داد:

در جدول فوق انتخابهاي هر فرد در دو سطر يا ستون مشخص شده است و مجازات طرفين نيز در داخل جدول براي هر يك از حالتهاي 4 گانه ارائه شده است به گونه اي كه مجازات نفر اول در سمت چپ و مجازات نفر دوم در سمت راست اين سلولها ذكر شده است. از آنجا كه هيچكدام از دو زنداني مورد نظر ما از رفتار زنداني ديگر اطلاع ندارند بنابراين اين افراد در پي حداكثر كردن سود خود جوابي را انتخاب خواهند كرد كه در آن به كمترين مجازات محكوم شوند. في المثل زنداني اول از بين اعتراف يا انكار، راه اول را انتخاب خواهد كرد چرا اگر زنداني دوم اتهام وارده را انكار كند نفر اول با اعتراف كردن مي تواند از زندان رهايي يابد و اگر هم نفر دوم اعتراف كرد باز هم براي نفر اول بهتر است كه اعتراف كند چرا كه در غير اين صورت به 5 سال زندان محكوم خواهد شد.  زنداني دوم نيز براي حداكثر كردن منافع خود حتما اعتراف خواهد كرد. به اين ترتيب جواب غالب اين بازي، محكوميت هر دو اين افراد به تحمل دو سال حبس است. اين در حالي است كه مي توان به جواب بسيار بهتري ( كه همان انكار هر دو نفر و مجازات 6 ماه حبس براي هر كدام است ) نيز رسيد. به عبارت بهتر مي توان وضع هر دو را بهتر كرد (كه البته در اين مثال معادل بهبود وضع كل جامعه است) اما اگر افراد آزادانه منافع خود را پي گيري كنند همان دو سال حبس نسيبشان خواهد شد. (8)

‘مسئلة زنداني ها’  مثالي استثنايي نيست و مي توان مثالهايي ديگر را نيز ارائه كرد كه همگي حاكي از آنند كه اگر افراد جامعة مفروض آزادانه به دنبال منافع خود باشند وضع همة آنها به بهترين وضع ممكنه (كه همان وضع بهينه است ) ختم نخواهد شد. اين مثالها در زمينه ها و سطوح مختلف وجود دارند. در زمينه مسائل سياسي و نظامي نيز همين مسئله وجود دارد. به عنوان مثال  مي توان دو ارتش را به عنوان دو بازيكن در نظر گرفت كه انتخابهاي آنها عبارتند از: ‘ توليد موشك اتمي جديد’ ( كه معادل اعتراف كردن در ‘مسئلة زنداني ها’ است)  و ‘ عدم توليد موشك اتمي جديد’ ( كه اين نيز معادل انكار كردن در ‘مسئلة زنداني ها’ ست.). نيازي به گفتن نيست كه نتايج انتخاب هر يك از گزينه ها توسط دو ارتش چيست!!!؟ چنانچه فرماندهان ارتشها بخواهند به دنبال منافع ارتش خود ( كه همان برتري نظامي است) باشند انتخابي غير از توليد موشكها و تسليحات جديد ندارند در حالي كه اين ام

ر مسلما براي آنها انتخاب بهينه اي نخواهد بود. نتيجة اين بازي چيزي نيست جز قدرت رو به افزايش نظامي و كاهش مستمر امنيت ملي (9). در حالي كه اگر جلو منفعت طلبي آزادنة اين بازيكنان گرفته شود مي توان به نتيجة بهينه دست يافت. مثال ديگري كه مي توان ارائه كرد مسئلة اعضاء يك كارتل (في المثل اپك ) و رعايت سهمية تعيين شده است. هر يك از اعضاء اپك ( كه همان اعضاء جامعة مورد نظر ما هستند) مي توانند بيشتر از سهمية تعيين شده توليد كرده  ( كه اين معادل اعتراف در ‘مسئلة زنداني ها’ ست ) و يا به سهمية تعيين شده وفادار مانده (كه معادل انكار در مسئلة مذكور است) و توليد را در سطحي پائين تر انجام دهد. در اين حالت نيز اگر افراد (كه همان كشورهاي عضو مي باشند) آزادانه به دنبال حداكثر كرد منافع خود باشند، انتخاب همة آنها افزايش توليد بيشتر از سهمية تعيين شده بوده و نتيجة آن كاهش قيمت و احتمالا كاهش درآمد آنهاست. در حالي كه اگر آنها به جاي تعقيب آزادانه منافع خود به توافقات به عمل آمده پايدار مي ماندند وضعيت بهتري مي داشتند.

 تراژدي اموال مشترك: (10)

اين مسئله كه توسط گارت هاردين در سال 1968 مورد بحث قرار گرفت(11) مربوط به استفاده از يك مرتع به طور مشترك توسط چند دامدار است. هر يك از دامداران اگر آزادانه به دنبال منافع خود باشند تعداد دامهاي گلة خود را تا حد امكان افزايش مي دهند.همين عمل توسط ساير دامداران نيز انجام مي شود. نتيجة اين امر چيزي جز چراي بيش از حد مرتع و نهايتا از بين رفتن آن نخواهد بود. به اين ترتيب منافع فرد در تضاد با منافع جمع قرار مي گيرد. البته لازم به ذكر است كه اين مسئله نيز محدود به مرتع مشترك نيست  و كلية پاركها، اقيانوسها و آبهاي آزاد و … را نيز شامل مي شود. به تعبير هاردين “ آزادي در اموال مشترك براي همه بدبختي مي آورد”.

همة مثالهاي فوق گواه اين مدعايند كه نمي توان انتظار داشت كه با آزاد بودن افراد در پي گيري منافع شان، الزاما منافع جامعه نيز برآورده شود و مدعاي نئوليبرالها در اين خصوص، تنها شبهه آفريني در اذهان و بردن جامعه در كژراهه اي است كه علم اقتصاد سرنوشت آنرا پيش بيني مي نمايد ولي آرزو انديشي برخي از دانش آموختگان اقتصاد مانع از آن مي شود تا اين پيش بيني ها به عنوان رهنمود عمل قرار گيرند.

 يادداشتها:

(1)               في المثل مي توان به يادداشتهاي آقاي دكتر موسي غني نژاد در خصوص توجيه نظري بهرة بانكي در روزنامة ايران و يا  يادداشتهاي مختلف مندرج در نشرية اقتصاد ايران  اشاره كرد.

(2)               روزنامة همشهري چهارشنبه 29 خرداد 1381،  “نگاه مهندسي به اقتصاد”  ؛ همچنين مي توان به كتاب ذيل نيز مراجعه كرد: غني نژاد،موسي ‘در بارة هايك’ ، نشر نگاه معاصر، تهران،چ1،1381،ص 149

(3)               به نقل از : آمارتياسن‘ اخلاق و اقتصاد’ ترجمة حسن فشاركي،نشر شيرازه،تهران،چ1،1377،ص26

(4)               غني نژاد، موسي‘ مقدمه اي بر معرفت شناسي علم اقتصاد’ مؤسسة  عالي پژوهش در برنامه ريزي و توسعه، تهران،چ1،1376، ص70

(5) Prisoner’s dilemma

(6) Game Theory

نظرية بازيها يكي از قدرتمند ترين ابزارهاي تحليل در بسياري از علوم از قبيل روان شناسي، علوم سياسي، علوم استراتژيك، اقتصاد و رياضيات است. 

(7)   The new palgrave ; 1987,vol 3, pp 973-976

(8)  Varian, Hal R. “Intermediate Microeconomics”,w.w. Norton & Company; NEW YORK, 1993, pp  473-476

لازم به ذكر است كه اگر اين بازي به طور نا محدودي تكرار شود و بازي كنان نيز از اين ‘تكرار نامحدود’ مطلع باشند آنگاه بازيكنان همان جواب بهينه را انتخاب خواهند كرد اما چون در عرصة مسائل اجتماعي تكرار بازي ،آن هم به طور نامحدود، اگر غير ممكن نباشد بسيار دشوار است ( با در نظر گرفتن محدوديت عمر بازيكنان ) بنابراين نيازي به در نظر گرفتن اين حالت نمي باشد.

همچنين براي اطلاع بيشتر از اين مسئله مي توان به سايتهاي اينتر نتي مربوط به  prisoner dilemma  نيز مراجعه كرد.

(9)                                    J. B. Wiesner and H. F. York, Scientific American 211 (No. 4), 27 (1964).

(10)                              The Tragedy of the Commons

(11)                              Garrett Hardin ,"The Tragedy of the Commons,", Science, 162(1968):1243-1248.