ائتلاف‌ها، گروه‌بندی‌ها، و افراد شرکت‌کننده در انتخابات عراق

منبع: برنامه مطالعات اقتصادی خاورميانه

نمرود رافائلی

برگردان : ع. سهند

در روز ۱۵ دسامبر، رأی‌دهندگان عراقی برای سومين بار در عرض يکسال اخير، به پای صندوق‌های رأی می‌روند. آنها اين بار در چهارچوب قانون اساسی جديد که در رأی‌گيری روز ۱۵ اکتبر تصويب شد، ٢۷۵ نماينده مجلس ملی عراق را انتخاب خواهند کرد.

نيروهای سياسی شرکت کننده در انتخابات

در اين انتخابات هر رأی‌دهنده عراقی حدود ٢٢٨ گزينه دارد. اين گزينه‌ها به خودی خود احزاب سياسی نيستند، بلکه گروه‌ها يا هويت‌های سياسی (کيان سياسی) هستند که از فهرست مورد توافق گروه‌های کوچک چند نفره تا ائتلاف‌های نسبتاً بزرگ تشکيل می‌شوند. در ميان اين گزينه‌ها، حدود ٢۱ اتحاد يا ائتلاف عمده وجود دارد که بالغ بر ۱۰۰ گروه‌بندی سياسی پيرامون يک يا چند نفر را در بر می‌گيرد. علاوه بر اين، ٢۰۷ ليست ديگر که در بر گيرنده ترکيبی از چهره‌ها و شخصيت‌های گوناگون است، وجود دارد. ائتلاف‌های عمده ٢ تا ۱۷ تشکل سياسی را در بر می‌گيرند.^۱

هيأت نظارت بر انتخابات عراق به هر يک از اين ائتلاف‌ها يا هر ليست انتخاباتی تأييد شده، يک شماره انتخاباتی داده است. هيأت نظارت بر انتخابات اين شماره‌ها را از طريق قرعه‌کشی و در حضور نمايندگان نامزدهای مختلف، و ناظران انتحاباتی سازمان ملل تعيين کرد. اين شماره‌گذاری قرار است به رأی‌دهندگان بی‌سواد يا نيمه بی‌سواد که اغلب تحت تأثير رهبران سياسی يا قبيله‌ای خود هستند، کمک کند.

با توجه به واقعيات صحنه، به احتمال قوی ۵ ائتلاف از ٢۱ ائتلاف عمده، بيشترين سهم از کرسی‌های مجلس را به خود اختصاص خواهد داد:

۱) ائتلاف شماره ۵۵۵، ائتلاف ملی عراق (الائتلاف العراقی الموحد)

اين ائتلاف از ۱۷ گروه يا کيان سياسی تشکيل می‌شود که از ميان آن‌ها دو حزب سياسی شيعه در انتخابات ٣۰ ژانويه بيشترين تعداد کرسی‌ها را به دست آوردند. مهم‌ترين بخش‌های اين ائتلاف به ترتيب عبارتند از مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق به رهبری عبدالعزيز حکيم؛ و حزب الدعوه به رهبری ابراهيم جعفری نخست‌وزير فعلی عراق؛ و مونا زالزاله از سازمان بدر. از ديگر اجزای مهم اين ائتلاف می‌توان جنبش صدريست به رهبری مقتدا الصدر و ميليشای مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق (ميليشای بدر، که در اين ائتلاف تحت عنوان يک گروه حضور دارد) را نام برد. احمد چلبی، معاون نحست‌وزير، که يکی از اجزای مرکزی اين ائتلاف در انتخابات پيشين بود، اين بار در ائتلاف ديگری (ائتلاف شماره ۵۶٩) حضور دارد. به علاوه، نديم جابری دبيرکل حزب فضيلت اعلام کرده است که حزب مطبوع او از اين ائتلاف کناره‌گيری خواهد کرد.

اين ائتلاف در انتخابات گذشته از حمايت و دعای خير آيت‌الله علی سيستانی برخوردار شد. اما به نظر می‌رسد آيت‌الله سيستانی اين بار اين ائتلاف را تأييد نکند. آيت‌الله سيستانی از طريق نماينده خود، شيخ هادی کربلايی اعلام کرده است که او از هيچ‌يک از کيان سياسی اين ائتلاف حمايت نخواهد کرد، اما او  از مردم عراق خواست تا در انتخابات شرکت کنند.^٢ موضع آيت‌الله سيستانی بيانگر توافق چهار آيت‌الله – علی سيستانی، محمد سعيد حکيم، بشير نجفي، و محمد فياض- برای عدم دخالت مستقيم در سياست است.^٣ آيت‌الله سيستانی هم‌چنين به نمايندگان و نزديکان خود دستور داده است به عنوان کانديدا در انتخابات شرکت نکنند. اين واقعيت که سه تن از اين آيت‌الله‌ها، به استثنای آيت‌الله حکيم در خارج عراق به دنيا آمده اند، می‌تواند در اتخاذ اين تصميم نقش مهمی ايفا کرده باشد.^۴ 

با رشد سرخوردگی – حتا از طرف سيستانی- نسبت به عملکرد ايراهيم جعفری بعنوان نخست‌وزير، با ظهور ائتلاف متحد سنی‌ها، و محروم از تأييد رسمی آيت‌الله‌ها، ائتلاف ملی عراق احتمالاً نسبت به انتخابات گذشته، آرای کمتری به دست خواهد آورد. اين ائتلاف به نحو فزاينده‌ای متمايل و وفادار به ايران به نظر می‌آيد و چشم خود را بر حضور فزاينده امنيتی ايران در مناطق جنوبی عراق، به ويژه در بصره، دومين شهر بزرگ عراق، بسته است.^۵

امتياز به مقتدا صدر

ائتلاف شيعيان برای جلب جنبش مقتدا صدر، ٣۰ کرسی (حدود يک‌سوم کرسی‌هايی که انتظار می‌رود به دست آورد) را به اين جنبش داده است. اين امتياز نشان‌دهنده گسترش اين درک است که محبوبيت صدر در ميان رأی‌دهندگان شيعه در حال افزايش است، نفوذی که به زودی دستگاه مذهبی سنتی نجف به سرکردگی آيت‌الله سيستانی را تحت تأثير قرار خواهد داد.

در ازای پيوستن به ائتلاف شيعيان، صدر تعدادی تقاضا مطرح کرد که همه آن‌ها پذيرفته شد:

الف – تعداد کرسی‌های جنبش صدر برابر با تعداد کرسی‌های مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق باشد؛

ب- ايجاد ارتش عراق بايد شتاب يابد تا خروج نيروهای خارجی تسريع شود؛

ج- تحت هيچ شرايطی با «رژيم صهيونيستی» روابط عادی برقرار نشود.^۶

 صدر علناً از اين ائتلاف حمايت نکرده است، اما گفته است که هواداران او به طور شخصی در ائتلاف شرکت می‌کنند.^۷

به احمد چلبی که در پشت صحنه معمار اصلی ليست شيعيان در انتخابات پيشين بود، قول سه کرسی در انتخابات پيش رو داده شد. اما او که از اين پيشنهاد عميقاً ناراضی بود، تصميم گرفت ائتلاف خودش را تشکيل بدهد. (ائتلاف شماره ۵۶٩) ^٨ 

٢) ائتلاف شماره ۵۶٩، کنگره ملی عراق (قائمة المؤتمر الوطنی العراقي)

اين ائتلاف از ۱۰ گروه‌بندی سياسی ليبرال و سکولار از افراد شيعه، سنی و ترکمن تشکيل می‌شود. اين ائتلاف که از طرف احمد چلبی تشکيل شده است، علاوه بر حزب خود او يعنی کنگره ملی عراق، جنبش مشروطه عراق به سرکردگی شريف علی بن الحسين مدعی سلطنت در عراق، عبدالحسين شندال، وزير دادگستری، و فاروق عبدالله، رييس سابق جبهه ترکمن‌ها را نيز در بر می‌گيرد.

چلبی که در حال حاضر معاون نخست‌وزير در کابينه ايراهيم جعفری است، به اميد به دست آوردن مقام نخست‌وزيری از اتحاد ملی عراق دور شده است. چلبی در مصاحبه با تلويزيون الجزيره در باره دلايل خود برای جدا شدن از اتحاد ملی عراق گفت: «اتحاد ملی عراق يک موضع اسلامی اتخاذ کرده است که با نظرات مردم عراق همخوان نيست.» او در پاسخ به سؤوال ديگری گفت: «اکنون که شکر خدا، قانون اساسی تصويب شده است، روشن است که نياز به ليستی وجود دارد که گروه‌های مختلف مردم عراق، که مسلمانان مؤمن بوده و هم‌چنين به يک دولت دمکراتيک، کثرت‌گرا و فدرال اعتقاد دارند را نمايندگی کند.» ^٩

 روشن نيست فاصله گرفتن چلبی از ائتلاف ملی عراق چه تأثيری بر شانس او برای نخست‌وزيری داشته باشد. اين ممکن است تأثير منفی داشته باشد، و يا چلبی که رابطه خوبی با آيت‌الله سيستانی و مقتدا صدر دارد، بتواند مستقل از ليست اصلی شيعيان انتخاب شده و پس از انتخابات با اتکا به بخش‌هايی از جبهه شيعيان، و با کمک گروه‌های ديگر مانند سنی‌ها،  کردها و ديگر عناصر سکولار در مجلس ملی خود را به عنوان يک نامزد برتر برای نخست‌وزيری عرضه کند. ^۱۰ چلبی در هفته ۷ نوامبر سر راه خود به آمريکا در ايران توقف کرد و ملاقات‌هايی با مقامات بلندپايه ايران، از آن‌جمله رييس‌جمهور ايران داشت. ايران نگران از امکان نخست‌وزيری اياد علاوی (ائتلاف شماره ۷٣۱) چلبی را برای نخست‌وزيری عراق تأييد کرده است. بايد ديد که آيا اين تأييد به شانس چلبی برای نخست‌وزيری لطمه خواهد زد يا نه؟ ^۱۱

٣) ائتلاف شماره ۶۱٨، جبهه ميثاق عراق (جبهة التوافق العراقية )

سه گروه اصلی اين ائتلاف عبارتند از: حزب اسلامی عراق به دبير کلی طارق هاشمی، شورای گفت و گوی ملی به رهبری خلف اليان، کنگره سراسری مردم عراق که مسؤول آن عدنان محمد سلمان دوليمی، سرپرستی اين ائتلاف را هم به عهده دارد. اين ائتلاف رؤسای قبايل سنی مانند بنی مالک، الجبور و السوائد را در بر می‌گيرد.

۴) ائتلاف شماره ۷٣٩، اتحاد کردستان (التحالف الکرديستانی)

اين ائتلاف هشت تشکل سياسی را در بر می‌گيرد که مهم‌ترين آن‌ها عبارتند از: اتحاديه ميهنی کردستان به رهبری جلال طالبانی، رييس‌جمهور فعلی عراق؛ حزب دمکرات کردستان عراق به رهبری مسعود بارزانی، رييس‌جمهور منطقه کردستان؛ حزب کمونيست کردستان؛ و نمايندگان ترکمن‌ها و مسيحيان.

اين ائتلاف حتا اگر تعداد آرای خود در آخرين انتخابات را حفظ کند، به دو دليل تعدادی از کرسی‌های خود را از دست خواهد داد. اولاً، در انتخابات گذشته در غيبت آرای سنی‌ها، رأی کردها بخش بزرگ‌تری از کل آرای ريخته شده به صندوق‌ها را تشکيل می‌داد. با توجه به شرکت سنی‌ها در اين انتخابات، درصد آرا بدون ترديد کم‌تر خواهد بود. ثانياً، اتحاد اسلامی کردستان که در انتخابات ژانويه بخشی از اتحاد کردستان بود، اين بار با ليست خود در انتخابات شرکت می‌کند و در نتيجه بخشی از آرای کردها را به خود اختصاص خواهد داد.

۵) ائتلاف شماره ۷٣۱، ليست ملی عراق (القائمة العراقية الوطنية)

اين ائتلاف، پانزده حزب و تشکل سياسی را در بر می‌گيرد و رياست آن را اياد علاوی نخست‌وزير پيشين عراق به عهده دارد. غازی الياور، معاون سنی رييس‌جمهور عراق؛ حميد الحسنی سخنگوی سنی مجلس ملی عراق؛ حميد مجيد موسی، دبيرکل حزب کمونيست عراق؛ عدنان پاچه‌چی، دولتمرد سنی؛ سعدون الدليمی وزير دفاع سنی عراق؛ سيد اياد جمال‌الدين، وزير خارجه پيشين، که يکی از معروف‌ترين شيعيان ليبرال عراق است؛ در اين ائتلاف گرد آمده اند.

يکی ديگر ار اعضای اين ائتلاف ايهام السامرايی، وزير پيشين نيرو در کابينه علاوی است. او اخيراً در گفت و گو با روزنامه الزمان چاپ بغداد گفت که به عنوان دبيرکل «مجلس ملی برای وحدت و سازندگی عراق» با ۱۱ گروه مختلف مقاومت برای تشکيل يک جبهه ملی در جهت «سياسی کردن» مقاومت و درگير کردن آن در روند سياسی، مذاکره کرده است. ^۱٢

باقی ائتلاف‌ها

باقی ائتلاف‌ها عمدتاً از افراد يا گروه‌های گمنامی تشکيل می‌شوند که فاقد منابع لازم برای فعاليت مؤثر انتخاباتی هستند. بر اساس همه شواهد به نظر می‌رسد اين ائتلاف‌ها در اين انتخابات رأی چندانی به دست نياورند.

تقسيم کرسی‌های مجلس ملی عراق

 نحوه توزيع کرسی‌های مجلس ملی عراق اين بار پيچيده‌تر و احتمالاً بحث‌انگيزتر از انتخابات ژانويه ٢۰۰۵ گذشته خواهد بود. در انتخابات ژانويه، عراق به عنوان يک حوزه انتخاباتی واحد در نظر گرفته شده بود و در نتيجه کرسی‌های مجلس به نسبت مستقيم آرای ريخته شده برای هر گروه تقسيم شد.

 اما، در اين انتخابات کرسی‌های مجلس ملی به دو گروه تقسيم شده است: يک گروه که ٢٣۰ کرسی را شامل می‌شود و به «کرسی‌های مجلس ملی» معروف است؛ و گروه دوم که ۴۵ کرسی را در بر می‌گيرد و  «کرسی‌های جبران‌گر» ناميده می‌شود. کرسی‌های گروه اول به نسبت رأی‌دهندگان ثبت نام کرده در انتخابات ژانويه گذشته به ترتيب زير بين ايالات مختلف تقسيم خواهد شد: بغداد (۵٩)، نينوا ( ۱٩)، بصره (۱۶)، سليمانيه (۱۵)، اربيل ( ۱٣)، ذی قار (۱٢)، بابل (۱۱)، ديالا (۱۰)، انبار (٩)، کرکوک (٩)، واسيط (٨)، صلاح الدين (٨)، قادسيه (٨)، نجف (٨)، داهوک (۷)، ميسان (۷)، کربلا (۶)، موصنا (۵). ^۱٣

اين فرمولبندی از طريق زير به دست آمده است: در سطح ملی، کل آرای ثبت‌شده در انتخابات ژانويه تقسيم بر تعداد کرسی‌های مجلس شد. رقم به دست آمده که تقريباً برابر ۵۰ هزار است، ميانگين آرای ملی برای هر کرسی مجلس را به دست می‌دهد. (هيأت نظارت بر انتخابات عراق اين رقم را سهميه ملی نام نهاده است.) در گام بعد، تعداد کرسی‌های تعيين‌شده برای هر ايالت تقسيم بر تعداد آرای ثبت‌شده در آن ايالت (درجريان انتخابات ژانويه گذشته) شد. رقم به دست آمده برای  ايالات هجده گانه، بين سی و چند هزار (برای ديالا) تا پنجاه هزار (برای بغداد) در نوسان است.

در حالی که همه ليست‌ها در سطح ملی با هم رقابت خواهند کرد، در سيستم جديد، هر کانديدا-  فرداً و  يا به عنوان عضو يک ائتلاف، بايد نامزدی خود را در يکی از ۱٨ ايالت اعلام کند. ائتلاف‌های بزرگ‌تر مانند ائتلاف ملی عراق، در ايالات مختلف نامزدهای مختلف خود را معرفی کرده اند. رهبر هر ائتلاف در آن ايالتی که تصور می‌رود بيشترين رأی را کسب کند در صدر ليست ائتلاف قرار دارد. به عنوان مثال، ائتلاف ملی عراق نام سه نامزد از ليست مجلس اعلای انقلاب اسلامی را در سه ايالت و نام سه نامزد از ليست جنبش مقتدا صدر را در سه ايالت ديگر از آن‌جمله ايالت مذهبی نجف، اعلام کرده است. از طرف ديگر، يک فرد يا يک ائتلاف کوچک ممکن است برای به دست آوردن حداکثر آرای ممکن، فعاليت‌های خود را در يک ايالت متمرکز کند.

چهل و پنج کرسی جبران‌گر

در اين انتخابات برای افراد و ليست‌هايی که نتوانند در ايالتی که نامزدی خود را اعلام کرده اند، رأی لازم را به دست آورند، «شانس دومی» هم در نظر گرفته شده است. در نتيجه، حتا اگر آرا به دست آمده به حد نصاب مورد نظر برای آن ايالت نزديک نباشد، تعداد کل آرای ريخته شده در سطح کشور، می‌تواند برای دادن يک کرسی به آن فرد يا گروه کافی باشد. اگر همه ۴۵ کرسی جبران‌گر در دور اول تقسيم نشوند، با استفاده از يک فرمول ديگر و براساس مجموع آرا ملی و ايالتی، باقی‌مانده کرسی‌های جبران‌گر تقسيم خواهند شد.

مشکلات رأی‌گيري

علاوه بر مشکلات رأی‌دهندگان در گزينش نامزد مورد نظر خود از ميان ليست طولانی و بزرگ نامزدها، مشکل اداری تعيين ليست دقيق رأی‌دهندگان نيز وجود دارد. هيأت نظارت بر انتخابات عراق، برای تهيه ليست رأی‌دهندگان واجد شرايط از کارت‌های سهميه استفاده می‌کند. هر عراقی دارای يک کارت سهميه است که با آن سهميه مواد غذايی خود را با قيمت يارانه‌ای دريافت می‌کند. اما، اين کارت‌ها از اوايل دهه ۱٩٩۰ در جريان بوده اند، و در عرض اين مدت بسياری از صاحبان اصلی کارت‌ها در قيد حيات نيستند. از طرف ديگر با توجه به وضعيت امنيتی، بسياری از عراقی‌ها به مناطق ديگری نقل مکان کرده اند، و در نتيجه قادر به دادن رأی در ايالت يا حوزه انتخابيه خود نيستند. ^۱۴

رأی‌گيری در خارج از عراق

بنا به تخمين هيأت نظارت بر انتخابات عراق، از عراقی‌های مقيم خارج حدود يک ميليون و دويست هزار نفر واجد شرايط برای رأی دادن هستند. در بيست کشور جهان امکاناتی برای شرکت اين افراد در انتخابات در نظر گرفته شده است. اين کشورها عبارتند از: استراليا، کانادا، آلمان، ايران، اردن، هلند، سوريه، ترکيه، امارات متحده عربی، ايالات متحده آمريکا، سوئد، بريتانيا، کويت، يمن، دانمارک، سوئيس، اتريش، ليبی، مصر، و لبنان. ليبی با حدود ۴۵ هزار سکنه عراقی، ممکن است اجازه برگزازی انتخابات در خاک خود را ندهد. ^۱۵ در انتخابات پيشين حدود ٢۶۵ هزار عراقی مقيم خارج آرای خود را به صندوق‌ها ريختند.

پی‌نويس‌ها:

١) المدا (عراق)، ٢٩ اکتبر ٢۰۰۵.

٢) الصباح (عراق)، ٢٩ اکتبر ٢۰۰۵.

٣) الحيات (لندن)، ٢٩ اکتبر ٢۰۰۵.

۴) القدس العربي (لندن)، ٢ نوامبر ٢۰۰۵.

۵) الحيات (لندن) ٢٩ اکتبر ٢۰۰۵.

۶) الحيات (لندن) ٢٨ اکتبر ٢۰۰۵.

۷) نگاه کنيد به                

   ۱ نوامبر ٢۰۰۵.  www.sotaliraq.com

٨) المدا (عراق) ٢٩ اکتبر ٢۰۰۵.

٩) بيانيه مطبوعاتی کنگره ملی عراق، ٢ نوامبر ٢۰۰۵.

١۰) الحيات (لندن) ٣۰ اکتبر ٢۰۰۵.

١١) الشرق والوسط (لندن) ٨ نوامبر ٢۰۰۵.

١٢) الزمان (عراق) ٣۰ نوامبر ٢۰۰۵.

١٣) گفت و گوی تلفنی نويسنده با دو نامزد شرکت در انتخابات.

١۴) الزمان (عراق) ٣۱ اکتبر ٢۰۰۵.

١۵) الصباح (عراق) ٣۰ و ٣۱ اکتبر ٢۰۰۵.

* برای ديدن نام صدها حزب، گروه‌بندی و افراد شرکت‌کننده در اين انتخابات و تعلق آن‌ها به ائتلاف‌های مختلف، به نشانی زير مراجعه کنيد:

http://www.aliraqnews.com/aliraqnews/modules/news/article.php?storyid=2712

** برای اطلاع بيشتر از اعضای ائتلاف شماره ۷٣۱، به نشانی زير مراجعه کنيد:

http://www.aliraqiah.com/