مهر و مهرگان

خسرو صادقي بروجني

www.koukh.blogfa.com

مهر (=ميتره- ميثره-ميترا...) اسمي از ريشه ma(y)  به معني اندازه گرفتن است كه مفهوم پيمان، حد، اندازه، اعتدال،دوستي و.... را مي رساند . دكتر محمد مقدم در كتاب ‹‹جستار درباره مهروناهيد››گونه سغدي اين نام را ‹‹مشي››با ‹‹ش››ودر فارسي با ‹‹س›› مي داند كه عقيده دارد در عبري وعربي به گونه ‹‹مسيح ومشيح››آمده است .

مهر پيش از زرتشت هم در آيينها واساطير ايراني سابقه كهن داشته است . در اوستا مهر از خدايان مهم وبا ارزش است ويك‹‹ يشت›› به نام او (مهر يشت)وجود دارد . باتوجه به اين يشت مهر ايزدي است كه بر پيمانها نظارت دارد ونگاه دارنده آنها است . او به شدت دشمن كساني است كه پيمان شكني مي كنند .در اين صورت است كه او به خداي جنگ بدل مي شود . در اوستا مهر با صفات ‹‹فراخ چراگاه ، برزمند و بلند بالا›› توصيف مي شود . مهر با هزار گوش و ده هزار چشم بر فراز برج پهني ايستاده ونگاهبان زورمندي است كه هرگز خواب به چشم او راه نيابد . مهر كساني را كه پيمان شكني نكنند به راه راست رهنمون مي كند وبه آنان فرزندان كوشا واسبان تيز تك مي بخشد . مهر نخستين ايزد مينوي است كه پيش از دميدن ‹‹خورشيد جاودانه تيز اسب›› آراسته به زيورهاي زرين از فراز كوه زيباي البرز ،جايي كه اهورامزدا آرامگه او را بر فراز آن برپا كرده است سر بر مي آورد وازآنجا بر همه خانمانها از شش سو مي نگرد وپس از فرو شدن خورشيد به فراخناي زمين پا مي نهد وهر دو سوي اين سرزمين پهناور گو ي سان دور كرانه دور كرانه را پيموده وآنچه را در ميان زمين وآسمان است مي نگرد .

·       مهرگان

يكي از مراسمي كه در ايران منسوب به مهر مي باشد آيين جشن مهرگان است كه پس از اسلام نيز رونق فراوان داشته است .گرچه به آيينهاي نوروزومهرگان ،كه اولي از بزرگترين اعياد سنتي ودومي عيد ومراسمي بسيار مهم بوده است، در كتاب اوستا ،اشاره نشده است ولي اين دومراسم سنتي به گونه بسيار مهمي در فرهنگ ايران پيش وپس از اسلام –به ويژه نوروز – جاافتاده است ودكتر مهرداد بهار نوروزراجشني پيش از زرتشتي ومنسوب به بوميان ايران وپيش از ورود آريايي ها به اين سرزمين مي داند . بر اساس گاه شمار ايران باستان نام هفتمين ماه‹‹مهر›› ونام شانزدهم ماه مهر هر سال ‹‹مهرگان›› ناميده مي شد كه آن روز را جشن مي گرفتند . به نقل از بند هش در مهرگان مشي ومشيانه (مهرومهرانه = ميتروميترانه)اولين زوج انسان در اساطير ايران باستان (كه از نطفه كيومرث(گيومرث) پيش نمونه انسان كه  بر روي زمين مي ريزد با سپندارمد بانو ايزد زمين به صورت شاخه ريواس درهم پيچيده ،يك شكل و يك قواره مي رويد ) زاده مي شوند .

مهرگان در قديم متراكانا (=متعلق به مهر) خوانده مي شد ومهرجان معرب آن است . جشن مهرگان شش روز طول مي كشيد ،ازروزشانزدهم (مهرروز)تا روز بيست ويكم ماه مهر . روز آغاز را مهرگان عام يا همگان وروز انجام را مهرگان خاص يا ويژه مي ناميدند .

در آخرين روز اين جشن بزرگ كه در روز بيست ويكم ماه مهر است فريدون ضحاك رادركوه دماوند به زندان انداخت وخلايق را از گزند او برهاند .از اين روست كه در اين روز عيد گرفته اند وفريدون مردم را امر كرد ‹‹كستي(=كمربند ديني زرتشتيان) ببندند وزمزمه كنند ودر هنگام خوردن وآشاميدن لب از سخن فرو نبندند . چون زمان چيرگي ضحاك هزار سال به دراز كشيد وايرانيان ديدند كه زندگي آدميان مي تواند اين همه دراز باشد از اين روز به بعد براي يكديگر آرزوي‹‹هزار سال بزي›› مي كردند ، برخي عقيده دارند دعاي ‹‹ صد سال به اين سالها ›› كه ايرانيان هنگام نوروز به كار مي برند دنباله همان آرزو باشد . فردوسي نيز جشن مهرگان را به آغاز شهرياري فريدون در ماه مهر نسبت مي دهد :

پرستيدن مهرگان دين اوست               تن آسايي وخوردن آيين اوست

اگر يادگارست ازوماه مهر                   بكوش وبه رنج ايچ منماي چهر        

منابع :

1-   مهرداد بهار ،جستاري در فرهنگ ايران ،فكرروز 1373

2-   ابراهيم پورداوود ،يشت ها ، جلد (1)

3-  محمد مقدم ،جستاري درباره مهر وناهيد ،1375 ،دفتر نخست

  آرشیو: خسرو صادقی بروجنی