جامعه‌ی مصرفی و فرهنگ دلالی

منوچهر بصير

ایران از جمله کشورهایی است که تعطیلات طولانی دارد و گاهی میزان تعطیلات به قدری است که به‌جای تفریح و استراحت تبدیل به کسالت و بی‌حوصله‌گی می‌شود.

نکته‌ی جالب این است که در کشورهای پیشرفته، حتی چند دقیقه قطع برق موجب ضرر و زیان و اعتراض می‌گردد، اما در کشورهایی مثل ایران آب از آب تکان نمی‌خورد. به عبارت دقیق‌تر، تعطیلات طولانی یعنی در جامعه کار به مفهوم واقعی کلمه اهمیت ندارد و جامعه فقط مصرف کننده است. به‌طور کلی این پدیده در کشورهای جهان سوم نفتی مانند ایران و شیخ‌نشین‌های حاشیه‌ی خلیج فارس رواج دارد که در اصطلاح اقتصاد به آن کشورهای تک محصولی می‌گویند. اقتصاد تک محصولی یعنی فروش تنها ثروت ملی کشور، مثلاً نفت و پیروی از سیاست اقتصادی درهای باز- در این سیاست جامعه از سوزن و شکلات و آدامس گرفته تا پیچیده‌ترین مصنوعات صنعتی را وارد می‌کند. به عبارت دقیق‌تر، جامعه، مصرفی یا مصرف‌زده است- در جامعه‌ی مصرفی مرز بین ضرورت و تجمل مخدوش شده و مصرف بیشتر نشانه‌ی تشخص است. در جامعه‌ی مصرفی فرهنگ دلالی و تن‌آسایی جای کار را می‌گیرد، اما برخلاف تصور اثری از شادابی و تحرک نیست، چون این کار و فعالیت‌های سازنده است که شادابی می‌آورد و جامعه‌ی مصرفی در رخوت و بی‌حوصله‌گی و افسردگی و آینده‌ی نامعلوم غرق است. این دیوانسالاری عریض و طویل و پر پیچ و خم هم‌راه با هزینه‌ی سنگین خود، غالباً برای گذران وقت و اشتغال کاذب است که طی برآورد یک کارشناس میزان کار مفید آن‌جا بیشتر از یک ساعت در روز نیست.

کشورهای عربی نفت‌خیز آن‌چنان معتاد به مصرف هستند که اگر اتومبیل‌های لوکس آن‌ها خراب شود، به جای تعمیر، آن‌ها را به گورستان اتومبیل‌ها فرستاده و اتومبیل جدیدی می‌خرند.

در دبی به خاطر فوت حاکم آن‌جا 40 روز عزای عمومی اعلام می‌شود و آب هم از آب تکان نمی‌خورد زیرا دوبی به‌عنوان فروشنده‌ی نفت و بندر آزاد فقط دلال کشورهای سرمایه‌داری و مکان امنی برای حفاظت از سرمایه‌ها و پول‌شویی است. چهل روز که هیچ، حتی اگر صد روز هم ادارات و موسسات آن‌جا تعطیل شود، اتفاق خاصی نمی‌افتد. دوبی هر چند که خود را کشور اسلامی می‌داند اما به علت حاکمیت سرمایه و فرهنگ دلالی، قاچاق کالا و انسان و انواع فساد و بهره‌کشی انسان از انسان به‌طور نیمه علنی و گاه کاملاً علنی در آن‌جا رواج دارد.

صاحب این قلم در مورد آلودگی هوای شهرهای ایران و مشکلات ترافیکی معتقد است اعتیاد مُضر جامعه به استفاده‌ی غیر ضروری از اتومبیل‌های شخصی این فاجعه را به‌دنبال آورده و اگر مردم به استفاده از وسایل نقلیه‌ی عمومی عادت نکنند حتی زوج و فرد کردن اتومبیل‌ها هم کارساز نخواهد بود. در مجموع فرهنگ دلالی روبنای نوعی اقتصاد بیمار است که به عنوان اقتصاد سایه‌‌ای· یا اقتصاد زیرزمینی پیوند دارد که عملاً شریان اقتصاد جامعه حول چنان محوری حرکت می‌کند.

این اقتصاد مولد هزاران شغل کاذب، تورم، بیکاری و فقر است که ناامنی و آسیب‌های اجتماعی، گوشه‌ای از آن را نمایش می‌دهد. فرهنگ دلالی راه را بر فرهنگ سالم و پویا بسته و فقر فرهنگی را در جامعه گسترش می‌دهد که دست‌کم از فقر مالی ندارد.

«کاسترو» معتقد است که جامعه‌ی مصرفی، یک جامعه‌ی شیطانی است و اگر روزی غرب بتواند ماده‌ی جدیدی جانشین نفت سازد، این کشورها نابود خواهند شد و به عبارت دقیق‌تر عرب سوار بر اتومبیل‌های آخرین سیستم در حاشیه‌ی خلیج فارس، تبدیل به عرب شتر سوار عهد بوق خواهد شد.

اقتصاد زیرزمینی، طبقه‌ای به نام بورژوازی تجاری یا بورژوازی دلال ایجاد می‌کند که در رابطه با غرب به ثروت‌های باد‌آورده رسیده و لذا متحد سفت و سخت سیاسی، اقتصادی غرب در کشور و منطقه است. این همان طبقه‌ای است که برای سرنگونی آلنده در شیلی با بشقاب‌های خالی به میدان آمدند و متحد کودتا‌چیان و غرب بودند. در داستان بلند حاجی آقا، اثر زنده‌یاد صادق هدایت، حاج ابوتراب شخصیت اصلی داستان نمونه‌ای از بورژوازی دلال است که برای حفظ منافع خود حتی با شیطان هم متحد می‌شود.

در تحلیل نهایی به جرات می‌توان گفت که اگر مبارزه با اعتیاد مشکل است، درمان ملتی که به علت تقسیم جهانی اقنصاد معتاد به دلالی، مصرف و زندگی‌های قسطی است نیاز به یک مبارزه‌ی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در ابعاد جهانی دارد.