به ياد اشتفان هايم

سيامك طاهري

اشتفان هايم نويسنده چيره دست و پرآوازه آلماني در كشور ما متأستفانه چندان شناخته شده نيست. هايم در سال 1913 در شهر كمبنبتس (كارل ماركس سابق) در خانواه اي يهودي به دنيا آمد. همزمان با روي كار آمدن حكومت نازي و هيتلر در آلمان او با اين حكومت به مخالفت پرداخت، در نتيجه از سوي گشتاپو (پليس آلمان نازي) مورد تعقيب قرار گرفت و از طريق چكسلواكي به آمريكا گريخت. در آنجا وارد ارتش آمريكا شد و در جبهه ترمال (فرانسه) در شكست ارتش آلمان نقش ايفا كرد و سپس به عنوان افسر ارتش آمريكا در اشغال برلين توسط اين ارتش شركت نمود. او به رفتار نادرست ارتشيان آمريكا با مردم ميهنش اعتراض نمود كه در نتيجه به آمريكا بازگردانده شد. اما در آنجا نيز او با موج مك كارتيسم مواجه شد. هايم كسي نبود كه در برابر وحشيگريهاي آزادي ستيزانه ساكت بماند و با خشم تابعيت آمريكايي خود را پس داد و به برلين شرقي بازگشت. اما سوسياليزم آلمان شرقي نيز با روحيه او سازگاري نداشت. او با وجود اعتقاد عميق به سوسياليزم به سر شناس ترين ناراضي آلمان شرقي بدل شد. هايم در آلمان دموكراتيك (شرقي) كتابهاي چندي نوشت و بسيار پرآوازه شد. اكثر كتابهاي او با اجازه انتشار نيافتند و يا پس از مدت كوتاهي توقيف شد. سرانجام از اتحاديه نويسندگان اخراج شد. پيش از فروپاشي ديوار برلين او در مصاحبه اي با تلويزيون ZDF آلمان چنين گفت: سوسياليزم چيز بسيار خوبي است كه بد بنا شده است و در مقابل پرسش گوينده تلويزيون كه نظر او را مورد وحدت دو آلمان مي پرسيد پاسخ داد وحدت دو آلمان بلي اما مسأله اينجاست كه اداره كشور واحد بوسيله چه كساني صورت گيرد، زير نظر تراست هاي دايملرنبز و دويچه بانك و يا مردم آلمان متحد.

اين نظرات صريح او و مخالفت هايش با سرمايه داري باعث شد كه در آلمان غربي نيز با او محتاط برخورد شود. پس از فرو پاشي ديوار برلين هايم با وحدت دو آلمان مخالفت كرد و اعلام نمود، اكنون اين امكان به وجود آمده است كه سوسياليزمي بهتر در آلمان دموكراتيك بر پا كنيم و با به انجام رسيدن وحدت دو آلمان گفت: من اميدوار بودم كه مردم آلمان شرقي راه ديگري را انتخاب كنند اما مردم تصميم خود را اين گونه گرفتند. بهر حال دنيا به پايان نرسيده است و ما بايد اكنون به جلو، به آينده نگاه كنيم.

با وحدت دو آلمان صحنه سياسي اين كشور دستخوش تحولاتي شد. حزب سابق سوسياليست هاي متحد با تغييرات بنيادين تحت نام سوسياليست هاي متحد PDS وارد مبارزات سياسي آلمان واحد شد اين حزب در بخش شرقي آلمان از پايگاه خوبي برخوردار بود اما در بخش غربي تازه بايد سازمانهاي خود را بنيان مي گذاشت و از آنجايي كه جمعيت آلمان شرقي كمتر ⅓ جمعيت كل آلمان بود و احزاب براي ورود به پارلمان آلمان بايد حداقل 5% آرا را به دست آورند در وضعيت نامناسبي قرار گرفت. وجود يك تبصره در قانون انتخابات آلمان به مدد اين حزب آمد - در صورتي كه حزبي كمتر از 5% آرا را به دست آورد ولي 2 نماينده مستقيم به پارلمان بفرستد به نسبت آرا به دست آورده كرسي هاي پارلماني را به چنگ خواهد آورد – در اينجا اشتفان هايم وارد مبارزات انتخاباتي شد و به عنوان كانديد مستقل وارد ليست حزب PDS (سوسياليست هاي دموكراتيك) شد و به مدد محبوبيت خيره كننده خود در برلين متحد يكي از دو كرسي لازم را براي اين حزب به ارمغان آورد. كرسي دوم نصيب گئورك گيزي رهبر اين حزب شد و حزب PDS با 9/4% آرا وارد پارلمان شد، ورود اين حزب به پارلمان آلمان به تغييرات زيادي در چهره سياسي آلمان منجر شد.

در هنگام گشايش اولين پارلمان آلمان متحد او به رياست سني آن انتخاب شد و پارلمان را افتتاح كرد. محافظه كاران و ليبرالها براي جلوگيري از اين امر دست به توطئه زده و اقدام به پخش اعلاميه عليه او در ضمن پارلمان نموده و او را متهم به همكاري با اشتازي (پليس مخفي آلمان شرقي) نمودند. اما نتوانستند از افتتاح پارلمان بوسيله او جلوگيري كنند و سرانجام معلوم شد كه او نه تنها با اشتازي همكاري نداشته بلكه پرونده هاي متعددي هم عليه او در جريان بوده است.

سرانجام در اواسط دوره دوم مجلس آلمان متحد او از سمت نمايندگي استعفا داد و كرسي خود را به حزب PDS سپرد (اين كار از نظر قوانين انتخاباتي آلمان امكان پذير است) و گفت: من يك نويسنده ام و نه سياستمدار، در يك برهه تاريخي احساس كردم وظيفه اي بر عهده من است كه آن را انجام دادم، اما اكنون به كار خود مي پردازم. كتابهاي او عبارتند: از چشمان خرد، روز دريوني، پادشاه ديويد برشت، داستان براي كودكان عاقل، كولين، روايت هاي جمع آوري شده راه و بيراهه، دخالت كردن، كوه سياه، ساخته شده از شن، رادك، زمستان ناخوشايند ما و . . . اكثر رمان هاي او مضمون هايي چون آزادي، انقلاب، دموكراسي و سوسياليسم را دارا هستند.

او سرانجام در بهار سال 2001 در سن 88 سالگي چشم از جهان فرو بست و جهان نويسنده اي توانا و انساني مبارز و خستگي ناپذير كه در تمام عمر طولاني اش برخلاف جريان آب شنا كرده بود را از دست داد.

اتحاديه نويسندگان آلمان اعلام كرد، آلمان نويسنده اي بزرگ، مقاوم و ساكت نشدني را از دست داد.