مدرنیزاسیون یا مدرنیته؟

بابک پاکزاد

همواره این پرسش مطرح بوده است که آیا مدرنیزاسیون یک کشور به روابط و مناسبات مدرن منتهی می‌شود؟ یا به بیان دیگر، آیا مدرنیته پیامد خودکار و اجتناب‌ناپذیر مدرنیزاسیون است؟ مدرنیته حکایت انسان مختار و تصمیم‌گیرنده‌ای است که خود را محکوم به احکام طبیعی و فرا‌طبیعی نمی‌داند و ضمن پذیرفتن مخاطره، خود سرنوشت خویش را به‌دست می‌گیرد.

اما حکایتِ مدرنیزاسیون در بسیاری از کشورهای پیرامونی نشان داده است که این دو، یعنی مدرنیزاسیون و مدرنیته، نتیجه و پیآمد جبری یک‌دیگر نیستند. در بسیاری از کشورهای جهان سوم، مدرنیزاسیون محصول دولت‌ها یا دیکتاتورهای مقتدر و توسعه‌خواه بوده است. اما پرسش این‌جاست که در این فرایند جایگاه مردم چه بوده و آیا مردم در فرآیند مدرنیزاسیون تصمیم‌گیرنده بوده و یا حداقل به بازی گرفته شده‌ و در این روند به مفهوم واقعی مشارکت کرده‌اند، یا آن که تنها کارگزار تصمیم‌گیران بوده‌اند؟ باز تجربه نشان داده است که آنان در عمل کارگزار مکانیسم اقتدار بوده‌اند.

اما در این میان پرسش دیگری رخ می‌نماید: آیا می‌توان وارد روند مدرنیزاسیون جامعه شد و در مقطعی از این روند، ناگزیر از توسعه روابط و مناسبات مدرن نشد؟

پاسخ به این پرسش بسیار پیچیده است و به عوامل متعددی بستگی دارد که از جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد: منابع نظام اقتدار‌گرا به منظور تداوم آن، خرید تکنوکرات‌ها و اقشار بالقوه مدرن جامعه و جلوگیری از انکشاف و بدل شدن آنان به نیروهای مدرن، مناسبات بین‌المللی، شیوه‌های کسب درآمد و ارتزاق در جامعه و پیآمدهای فرهنگی آن، امکان فعالیت نیروهای مدرن در جامعه (سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی) و عوامل دیگر.  بسیاری از کشورهای جهان سوم به‌ویژه در میان ملل آسیایی، توانسته‌اند فرایند مدرنیزاسیون بدون مدرنیته را با ایجاد توازن میان عوامل چندگانه، متعدد و بسیار متکثر، به نفع دیکتاتور یا دولت اقتدارگرای توسعه‌خواه به پیش برده و آن را به اوج خود برسانند. اما در بسیاری از کشورها نیز به دلیل مواردی نظیر شکل مناسبات تاریخی حکومت و مردم، روانشناسی اجتماعی شکل‌گرفته براثر این مناسبات، مناسبات اقتصادی حاکم بر جامعه، اشکال تولید و توزیع ٍثروت و عوامل دیگر، امکان برقراری توازنی که بتوان مدرنیزاسیون را بدون مدرنیته محقق کرد وجود ندارد. در جوامعی که سه نیرو، یعنی مدافعان سنت، مدافعان مدرنیزاسیون و مدافعان مدرنیته با یک‌دیگر درگیرند، اگر نیروی مدافع مدرنیته مستهلک شود و اقشار بالقوه مدرن در جامعه، به هر دلیل، قادر به انکشاف و بدل شدن به یک نیروی مدرن نباشند، این احتمال وجود دارد که نیروهای تکنوکرات مدافع مدرنیزاسیون و نیروهای مدافع سنت نوعی ائتلاف را که هدف آن نوعی مدرنیزاسیون الکن و ناقص بر پایه‌ی منفعت شخصی و گروهی است پی‌ریزی کنند که نتیجه‌ی آن، اقتصاد ناکارآمد، فرسایش جامعه بر اثر ناکارآمدی موجود و نهایتاً فروپاشی اجتماعی است. در چنین جوامعی طی کردن مسیر توسعه بدون تحقق مدرنیته ممکن نیست، مدرنیته‌ای به آن مفهوم که در آن جامعه عمیقاً در تصمیم‌گیری‌های مربوط به خود مشارکت کرده و خود، سرنوشت خویش را تعیین کند. و اما در چنین جوامعی تصمیمِ نیروهای تکنوکرات در جامعه اهمیتی خاص دارد زیرا آنانند که توان علمی و فنی مدرنیزاسیون را تأمین کرده و در حقیقت بدون آنان کارها پیش نمی‌رود و نهایتاً تصمیمِ آنان، بخش مهمی از روند تحقق مدرنیزاسیون در جامعه را رقم خواهد زد. جامعه‌ی تکنوکرات‌ها باید تصمیم خود را بگیرد یا مصالحه کند و جامعه را در فرآیند مدرنیزاسیونی الکن و ناقص مستهلک و نابود کند و یا آن‌که انکشاف پیدا کرده و به نیرویی مدرن بدل شود و بخشی از رهبری یک تحول بزرگ و شگرف را برعهده بگیرد. معمولاً تحقق مدرنیزاسیون به هر شکل و شیوه به منزلت نیروهای تکنوکرات در جامعه کمک کرده و آنان را در جرگه‌ی افراد مرجع در جامعه قرار می‌دهد و همین موضوع در جامعه‌ای که در آن کشمکش برسر چگونگی تحقق مدرنیزاسیون و چیدن میوه‌های آن است، این قشر را که هم نیروهای جامعه به آن امکان انتخاب داده و هم آنان را در رده‌های بالا- اگر چه نه در رأس- نشانده است، از زاویه‌ی تحقق مدرنیته در وضعیت متزلزلی قرار می‌دهد. به این ترتیب سرنوشت مدرنیزاسیون در جامعه را قدرت و توانایی مدافعان مدرنیته در جذب تکنوکرات‌ها از یک‌سو و به رسمیت شناختن خود به مثابه یک نیروی مدرن از سوی بدنه‌ی تکنوکراسی در جامعه از سوی دیگر، رقم خواهد زد. آن‌چه باید در جامعه به عنوان یکی از الویت‌های نیروهای مدافع مدرنیته در فرآیند مدرنیزاسیون در نظر گرفته شود خصلت متزلزل تکنوکرات‌ها و تکنوکراسی از طرفی و نقش تعیین‌کننده‌ی آنان در روند مدرنیزاسیون از طرف دیگر است.