آيا مصدق مي‌توانست از كودتاي ۲۸ مرداد جلوگيري كند

روزي كه مردم تهران دلار معامله مي‌كردند

سحر افاضلي

«اگر كودتا موفق نمي‌شد، عشاير و ارتش از شهرستان‌ها به سوي تهران عازم مي‌شدند چرا كه همزمان با كودتاي 28 مرداد ابوالقاسم بختياري در ايل بختيار شورش كرده بود و آشوب در آذربايجان برپا شده بود; بنابراين ساده‌انديشي است اگر تصور كنيم با شكست كودتا حكومت مصدق باقي مي‌ماند.»

اين را نظام‌الدين قهاري از اعضاي حزب ملي-مذهبي‌ها مي‌گويد.

او سياست خارجي را مهم‌ترين عامل وقوع كودتاي سياه مي‌داند، طرحي كه با همكاري ايتلجنت سرويس و سيا پي‌ريزي شد و نيروهاي داخلي آن را به اتمام رساندند.

قهاري مي‌گويد: « نيروهاي داخلي توانايي و هزينهء انجام چنين فعاليت‌هايي را نداشتند چرا كه در بعضي از اسناد به اختصاص 39 هزار دلار براي وقوع كودتا اشاره شده است. پول‌هايي كه به صورت دلار در دست مردم مي‌گشت و 100 دلاري‌هايي كه به بهاي دو يا سه تومان در شهر مبادله مي‌شد.»

به عقيدهء بسياري از مورخان هدف از كودتاي 28 مرداد سقوط مصدق بود; مقدماتي چون ترور افشار توس و دكتر فاطمي و جلوگيري از تشكيل مجلس و تظاهرات چپ نما به تحريك دشمنان مصدق عواملي بودند كه از قبل براي سقوط مصدق برنامه‌ريزي شده بود.

حكومت مصدق تنها حكومت دموكرات در منطقه محسوب مي‌شد و سعي داشت با نفوذ كشورهاي غربي به ويژه انگلستان مبارزه كند، به همين دليل در ابتدا كودتاي 25 مرداد به فرمان شاه و بعد در 28 مرداد قيامي از سوي مردم طراحي شد. قهاري كه خود شاهد قيام 28 مرداد بوده مي‌گويد: «اراذل و اوباش از جنوب تهران راه افتادند و با شعار زنده باد مصدق به مركز شهر رسيدند و يك مرتبه شعار زنده باد شاه سر دادند و با چماق آشوب به پا كردند.»

او معتقد است: «اگر كودتاي 28 مرداد موفق نمي‌شد بدون مبارزه و حمايت مردم دولت او باقي نمي‌ماند.»

كودتاي گواتمالا; به اتفاق، مشابه 28 مرداد بود با اين تفاوت كه مردم در مقابل نيروهاي نظامي مقاومت كردند. قهاري به اين مثال اشاره مي‌كند اما از وضعيت ايران سال 1332 مي‌گويد: «در آن زمان اگر 15 ميليون ايراني هم كشته مي‌شدند، دستور سقوط حكومت مصدق بود.» هر چند اطرافيان مصدق به او پيشنهاد كردند تا بين طرفداران خود اسلحه پخش كند، اما او مخالف درگيري و تشنج در كشور بود. چرا كه مي‌دانست سقوط دولت او هدف طراحي اين كودتاست.»

در تحليل واقعهء كودتاي 28 مرداد بسياري از مورخان و انديشمندان از نقش و ضعف مردم و روشنفكران سخن گفته‌اند، با آن كه عواملي چون سياست‌هاي خارجي، وضعيت بين‌المللي از پراهميت‌ترين  عوامل كودتا شناخته شده‌اند، اما نقش سياستمداران ايراني به‌ويژه دكتر مصدق در اين واقعه چه بوده و مصدق تا چه حد مي‌توانسته از وقوع كودتا و مرگ تنها دولت دموكرات ايران معاصر جلوگيري كند؟

ابراهيم يزدي يكي از اعضاي حزب نهضت آزادي در پاسخ به اين مساله مي‌گويد: «دولت شادروان مصدق در يك شرايط ويژهء تاريخي از نظر ملي و بين‌المللي ايجاد شد; دولت ملي مصدق در سطح بين‌المللي با دو مسالهء اساسي روبه‌رو بود; مسالهء نفت ملي شده و خلع يد شركت‌هاي انگليسي و مسالهء جنگ سرد و تقابل بلوك شرق و غرب در دنيا.»

يزدي دربارهء وضعيت ايران در برابر جنگ سرد توضيح مي‌دهد: «كشورهاي غربي به رهبري آمريكا براي جلوگيري از حملات كمونيست‌هاي شوروي، پيمان‌نامه‌هاي نظامي - منطقه‌اي را ايجاد كرده بودند. در اروپا پيمان آتلانتا (ناتو) كه تركيه هم عضو آن بود; در آسياي دور پيمان‌نامهء نظامي آسياي دور كه به «سي‌پو» معروف بود و پاكستان نيز در آن سهيم بود و پيمان‌نامه‌اي موسوم به بغداد (سنتوي مركزي) كه عضويت ايران، عراق، پاكستان، انگلستان و آمريكا در آن مطرح بود.»

يزدي از ممانعت مصدق براي عضويت در اين پيمان‌نامه مي‌گويد: «مصدق به واسطهء دلايلي حاضر به عضويت در اين پيمان بين‌المللي نشد و نبود ايران، خلا\يي را در منطقه ايجاد مي‌كرد. شايد بتوان گفت يكي از دلايل وقوع كودتا و تصميم انگلستان و آمريكا براي طراحي اين كودتا همين ممانعت مصدق بود. بي‌طرفي مثبت، سياست خارجي مصدق در شرايط جنگ سرد بود; بي‌طرفي مثبت به معناي عدم همبستگي با دو بلوك شرق و غرب و ارتباط متقابل همراه با بي‌طرفي با هر دو جبهه بود، اما اين سياستي نبود كه آمريكايي‌ها بتوانند آن را بپذيرند.»

يزدي با اشاره به اين نكته مي‌گويد: «اگر دولت مصدق مي‌خواست باقي بماند بايد به پيمان‌نامهء بغداد مي‌پيوست در حالي كه اين پيمان‌نامه با منافع ايران در تضاد بود.»

او تاكيد مي‌كند: «بررسي مفاد پيمان‌نامهء بغداد جاي بررسي و بحث است و بايد تحقيق كرد كه آيا پيوستن ايران به پيمان بغداد مضرات بيش‌تري داشت يا وقوع كودتاي 28 مرداد و 25 سال حكومت شاه؟»

هرميداس باوند، حقوقدان و عضو جبههء ملي ايران ملي شدن صنعت نفت را عامل اصلي وقوع كودتاي 28 مرداد مي‌داند: «ملي شدن صنعت نفت وسيله‌اي بود براي استقلال كامل اقتصادي و سياسي ايران به همين دليل قبل از كودتا انگلستان تلاش كرد تا به وسيلهء حقوق بين‌الملل و شكايت به شوراي امنيت مانع از استقلال ايران در بهره‌برداري از نفت شود.

مبارزات عليه ملي شدن نفت ايران در چارچوب بين‌المللي پيگيري شد و در دادگاه‌هاي لاهه، توكيو و ايتاليا ايران پيروز شد و شوراي امنيت اين موضوع را به عنوان يك عامل مخل امنيت بين‌المللي نپذيرفت، اما به نظر باوند اين عمل در ايران مي‌توانست در كشورهاي منطقه نيز الگو شود و حتي ملي شدن صنعت نفت در ايران باعث شد در سازمان ملل متحد قطعنامه‌اي تصويب شد مبني بر حاكميت دايمي ملل بر منابع طبيعي خود. يعني كشورها آزاد هستند تا به هر طريقي از منابع طبيعي خود استفاده كنند.

دولت مصدق متصور بود كه بعد از ملي شدن نفت، ايران آزادي عمل براي انعقاد قرارداد جهت استخراج و انتقال نفت را در دست مي‌گيرد و باعث تغييراتي در قراردادهاي نفتي شد.»

باوند توضيح مي‌دهد: «آمريكا كه در ابتدا از ملي شدن نفت ايران حمايت مي‌كرد، تغيير موضع داد و با انگلستان هم‌راي شد و تصميم به تغيير حكومت گرفتند.»باوند در پاسخ به اين سوال كه آيا مصدق مي‌توانست جلوي كودتا را بگيرد، مي‌گويد: «در آن زمان سرپيچي از 9 ماده ملي شدن صنعت نفت خيانت محسوب مي‌شد و مصدق نمي‌توانست از اين مادهء قانوني عدول كند.»

شايد گروه‌هايي چون حزب توده، دربار و طرفداران سياست انگلستان و توده‌هاي نفتي كه به مجموعه مردمي كه با پول خريداري مي‌شدند گفته مي‌شد; مي‌توانستند از وقوع چنين واقعه‌اي جلوگيري كنند.

روزنامه سرمایه